Przyczyny alkoholizmu, czyli skąd się bierze uzależnienie od alkoholu

Alkoholizm nie ma jednej przyczyny. Uzależnienie od alkoholu rozwija się u osoby, która pije, a to, czy do niego dojdzie i jak szybko, zależy od wielu czynników ryzyka. Badacze dzielą je na trzy grupy (1, 2). Biologiczne to przede wszystkim geny i płeć, psychologiczne to stres, lęk, depresja i impulsywność, a społeczne to dom rodzinny, trudne dzieciństwo, otoczenie i łatwy dostęp do alkoholu. Takie ujęcie nazywa się modelem biopsychospołecznym. Każdy z tych czynników zwiększa ryzyko, ale żaden sam nie przesądza, że ktoś się uzależni. Picie alkoholu jest warunkiem rozwoju uzależnienia, a im więcej i częściej ktoś pije, tym większe ryzyko szkód (3). Żeby zacząć leczenie, nie trzeba wiedzieć, skąd wzięło się uzależnienie.

Przyczyny a rozpoznanie uzależnienia od alkoholu

Uzależnienie od alkoholu rozpoznaje się po objawach i po problemach, które wywołuje picie, a nie po tym, skąd się wzięło. Nie ma też badania laboratoryjnego, które by je potwierdzało (4). U poszczególnych osób uzależnienie może wyglądać bardzo różnie, a do tego samego rozpoznania mogą doprowadzić zupełnie inne okoliczności (4, 5). Po czym poznać uzależnienie, wyjaśnia artykuł o objawach alkoholizmu.

Popularny podział choroby na fazy, który badacz alkoholizmu Elvin Jellinek opisał w 1952 r., pokazuje typowy przebieg picia (6). Rozpoznanie stawia się jednak według listy objawów, a nie według fazy. Fazy alkoholizmu omawiamy osobno.

Czynniki ryzyka mogą się sumować. Jeśli ktoś ma w rodzinie osobę uzależnioną od alkoholu, w dzieciństwie przeżył przemoc, a dziś pije, żeby poradzić sobie ze stresem, dotyczy go kilka czynników ryzyka jednocześnie. Tym bardziej powinien przyjrzeć się swojemu piciu.

Geny, płeć i działanie alkoholu na mózg

To, że jedni ludzie są bardziej narażeni na uzależnienie od alkoholu niż inni, mniej więcej w połowie wynika z genów. Nie ma jednego genu alkoholizmu: na ryzyko wpływa bardzo wiele wariantów genów, a większość z nich zmienia je tylko trochę (2, 7). Dziedziczy się też słaba reakcja na alkohol, potocznie nazywana mocną głową. W amerykańskim badaniu mężczyźni, którzy w wieku około 20 lat czuli działanie alkoholu słabiej niż inni, częściej uzależniali się w kolejnych latach (8). O tym, czy alkoholizm jest dziedziczny, piszemy osobno.

U każdej osoby, która pije, alkohol działa na układ nagrody, czyli tę część mózgu, która odpowiada za odczuwanie przyjemności. Wywołuje przyjemne uczucia, więc człowiek chętniej sięga po niego znowu. Gdy ktoś pije regularnie, mózg przyzwyczaja się do alkoholu i ta zmiana podtrzymuje uzależnienie. Jak to działa, opisujemy w artykule o psychologicznych mechanizmach uzależnienia od alkoholu.

Kobiety są bardziej wrażliwe na szkodliwe działanie alkoholu na organizm. Badania sugerują też, że uzależnienie i jego skutki zdrowotne rozwijają się u nich szybciej niż u mężczyzn (1).

Stres, lęk, depresja i impulsywność a ryzyko uzależnienia

Wiele osób zaczyna pić więcej, bo alkohol na krótko zmniejsza napięcie, lęk albo smutek. Picie, żeby poradzić sobie z trudnymi emocjami, zwiększa ryzyko uzależnienia: ulga trwa krótko, a kolejne okresy picia i odstawiania alkoholu z czasem nasilają lęk (9). W wieloletnim amerykańskim badaniu z udziałem mężczyzn słaba reakcja na alkohol wiązała się z większym ryzykiem uzależnienia, a w analizie najważniejszą rolę w tym związku odgrywało picie dla rozładowania stresu (8). Stres jest zresztą jednym z najsilniejszych czynników ryzyka uzależnienia (2).

Depresja zwiększa ryzyko uzależnienia od alkoholu, a uzależnienie zwiększa ryzyko depresji. Kto ma jedno z tych zaburzeń, jest około dwóch razy bardziej narażony na drugie (10). Zaburzenia lękowe i picie też często występują razem (9). Więcej o tym w artykule o depresji alkoholowej.

Znaczenie mają też cechy temperamentu. W tym samym amerykańskim badaniu mężczyźni, którzy w wieku około 20 lat mieli skłonność do szukania nowych wrażeń, częściej uzależniali się przed 30. rokiem życia (11). Część genów, które zwiększają ryzyko uzależnienia, zwiększa też ryzyko zaburzeń, przy których trudno panować nad swoim zachowaniem (5).

Dom rodzinny i trudne dzieciństwo

Dzieci rodziców uzależnionych od alkoholu są bardziej narażone na uzależnienie z dwóch powodów: dziedziczą część podatności i dorastają w domu, w którym się pije. W szwedzkim badaniu ryzyko uzależnienia u osób adoptowanych rosło zarówno wtedy, gdy uzależniony był rodzic biologiczny, jak i wtedy, gdy uzależniony był rodzic adopcyjny, który je wychował (5). Dziecko, które widzi, jak rodzic pije, uczy się też, czego spodziewać się po alkoholu, i może nabrać na przykład przekonania, że alkohol pomaga się odprężyć (12).

Inne trudne przeżycia z dzieciństwa również zwiększają ryzyko, na przykład przemoc wobec dziecka albo przemoc w domu, której dziecko jest świadkiem. Zestawienie wyników 37 badań pokazało, że dorośli, którzy w dzieciństwie przeżyli co najmniej cztery rodzaje takich doświadczeń, pili w sposób szkodliwy dla siebie kilka razy częściej niż osoby, które ich nie przeżyły (13). Jak dorastanie w rodzinie z problemem alkoholowym wpływa na dorosłe życie, piszemy w artykule o syndromie DDA, czyli dorosłych dzieci alkoholików.

Wiek pierwszego picia i alkohol wśród młodzieży

Im wcześniej ktoś zaczyna pić, tym większe ryzyko uzależnienia (2). Duże amerykańskie badanie objęło ponad 27 tysięcy osób, które piły alkohol. W ciągu życia uzależnienie rozwinęło się u ponad 40% osób, które zaczęły pić w wieku 14 lat lub wcześniej, i u około 10% tych, którzy zaczęli w wieku 20 lat lub później. Z każdym rokiem, o który ktoś później zaczynał pić, szansa uzależnienia była o 14% mniejsza (14). Autorzy wzięli pod uwagę inne czynniki, ale badanie pokazuje tylko, że wczesne picie i uzależnienie wiążą się ze sobą. Nie dowodzi, że to sam wiek pierwszego picia powoduje uzależnienie.

W Polsce młodzież pije mniej niż kilkanaście lat temu. ESPAD to ankieta wśród uczniów prowadzona co cztery lata w wielu krajach Europy, w Polsce na zlecenie Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Według badania z 2024 r. odsetek pijących 15- i 16-latków spada od 2007 r. Mimo to w ciągu 30 dni przed badaniem alkohol piło 39% uczniów w tym wieku, a 13% przynajmniej raz się upiło. Uczniowie wciąż uważają, że alkohol łatwo zdobyć, choć odsetek tych, którzy mówią, że bardzo łatwo, powoli maleje (15).

Otoczenie i dostępność alkoholu

Znaczenie ma to, jak piją przyjaciele. W badaniu, w którym przez sześć lat obserwowano młodych ludzi, ci, którzy mieli więcej pijących przyjaciół, częściej znajdowali się wśród osób pijących najwięcej (16).

Światowa Organizacja Zdrowia wśród czynników, które działają na całe społeczeństwo, wymienia normy kulturowe i społeczne, dostępność alkoholu, poziom rozwoju gospodarczego oraz to, jak państwo wprowadza przepisy o alkoholu i pilnuje ich przestrzegania (3). Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom uznaje ograniczanie dostępności alkoholu za jeden z najbardziej obiecujących sposobów na zmniejszenie problemów alkoholowych (15).

Przyczyny alkoholizmu u kobiet i u mężczyzn

Mężczyźni piją więcej niż kobiety. Na świecie w 2019 r. alkohol piło 52% mężczyzn i 35% kobiet, a mężczyźni wypijali średnio prawie cztery razy więcej czystego alkoholu (3).

Alkoholizm u kobiet częściej zaczyna się od trudnych emocji. Kobiety częściej niż mężczyźni piją, żeby złagodzić smutek, lęk albo napięcie. Ryzyko uzależnienia rośnie jeszcze bardziej, gdy kobieta jest odcięta od rodziny i znajomych (1). Depresja pojawia się u kobiet częściej przed problemem z alkoholem, a u mężczyzn częściej po nim (17).

Jak znajomość przyczyn pomaga w leczeniu alkoholizmu

Wiedza o przyczynach nie jest potrzebna, żeby zacząć leczenie, ale pomaga zaplanować terapię. Kto pije, żeby radzić sobie z lękiem albo depresją, potrzebuje leczenia także tych zaburzeń (10). Kto dorastał w rodzinie z problemem alkoholowym albo przeżył przemoc, może potrzebować terapii, która pomoże mu uporać się z tymi przeżyciami. Do poradni leczenia uzależnień nie potrzebujesz skierowania (18). Poradnię w swojej okolicy znajdziesz w wyszukiwarce placówek, a przebieg leczenia opisujemy w artykule o terapii odwykowej.

Źródła

1. Kirsch DE i wsp. A narrative review on alcohol use in women: insight into the telescoping hypothesis from a biopsychosocial perspective. Am J Drug Alcohol Abuse. 2025;51(1):14-30. doi:10.1080/00952990.2024.2419540
2. Risk Factors: Varied Vulnerability to Alcohol-Related Harm. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism, Healthcare Professional's Core Resource on Alcohol, aktualizacja 08.05.2025. https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/risk-factors-varied-vulnerability-alcohol-related-harm (otwiera się w nowej karcie)
3. Alcohol. Fact sheet. World Health Organization, 28.06.2024. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/alcohol (otwiera się w nowej karcie)
4. Edenberg HJ, McClintick JN. Alcohol dehydrogenases, aldehyde dehydrogenases, and alcohol use disorders: a critical review. Alcohol Clin Exp Res. 2018;42(12):2281-2297. doi:10.1111/acer.13904
5. Kendler KS i wsp. An extended Swedish national adoption study of alcohol use disorder. JAMA Psychiatry. 2015;72(3):211-218. doi:10.1001/jamapsychiatry.2014.2138
6. Jellinek EM. Phases of alcohol addiction. Q J Stud Alcohol. 1952;13(4):673-684. doi:10.15288/qjsa.1952.13.673
7. Verhulst B, Neale MC, Kendler KS. The heritability of alcohol use disorders: a meta-analysis of twin and adoption studies. Psychol Med. 2015;45(5):1061-1072. doi:10.1017/S0033291714002165
8. Schuckit MA i wsp. Testing the level of response to alcohol: social information processing model of alcoholism risk. A 20-year prospective study. Alcohol Clin Exp Res. 2004;28(12):1881-1889. doi:10.1097/01.alc.0000148111.43332.a5
9. Smith JP, Randall CL. Anxiety and alcohol use disorders: comorbidity and treatment considerations. Alcohol Res. 2012;34(4):414-431. doi:10.35946/arcr.v34.4.06
10. Boden JM, Fergusson DM. Alcohol and depression. Addiction. 2011;106(5):906-914. doi:10.1111/j.1360-0443.2010.03351.x
11. Schuckit MA, Smith TL. Onset and course of alcoholism over 25 years in middle class men. Drug Alcohol Depend. 2011;113(1):21-28. doi:10.1016/j.drugalcdep.2010.06.017
12. Campbell JM, Oei TP. A cognitive model for the intergenerational transference of alcohol use behavior. Addict Behav. 2010;35(2):73-83. doi:10.1016/j.addbeh.2009.09.013
13. Hughes K i wsp. The effect of multiple adverse childhood experiences on health: a systematic review and meta-analysis. Lancet Public Health. 2017;2(8):e356-e366. doi:10.1016/S2468-2667(17)30118-4
14. Grant BF, Dawson DA. Age at onset of alcohol use and its association with DSM-IV alcohol abuse and dependence: results from the National Longitudinal Alcohol Epidemiologic Survey. J Subst Abuse. 1997;9:103-110. doi:10.1016/s0899-3289(97)90009-2
15. Używanie substancji psychoaktywnych przez polską młodzież. Dane z 2024 r. na tle wyników wcześniejszych badań. Materiał prasowy Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, 27.03.2025. https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2025/03/ESPAD-2024-Konferencja-prasowa-Notka-prasowa_25.03_rev.pdf (otwiera się w nowej karcie)
16. Schuckit MA i wsp. Predictors of subgroups based on maximum drinks per occasion over six years for 833 adolescents and young adults in COGA. J Stud Alcohol Drugs. 2014;75(1):24-34. doi:10.15288/jsad.2014.75.24
17. McHugh RK, Weiss RD. Alcohol Use Disorder and Depressive Disorders. Alcohol Res. 2019;40(1):arcr.v40.1.01. doi:10.35946/arcr.v40.1.01
18. Pomoc psychiatryczna i leczenie uzależnień. pacjent.gov.pl, aktualizacja 15.04.2025. https://pacjent.gov.pl/pomoc-psychiatryczna-i-leczenie-uzaleznien (otwiera się w nowej karcie)