Wszywka alkoholowa (Esperal), czyli wszczepiane tabletki z disulfiramem

Wszywka alkoholowa, nazywana potocznie Esperalem, to tabletki z disulfiramem, które lekarz wszczepia pod powięź mięśnia w czasie zabiegu chirurgicznego. Disulfiram nie zmniejsza głodu alkoholowego. Po wypiciu alkoholu wywołuje objawy zatrucia, które mogą zagrażać życiu, a obawa przed nimi ma powstrzymywać pacjenta przed piciem alkoholu (1, 2). Lek stosuje się wyłącznie za świadomą zgodą pacjenta i jako dodatek do leczenia uzależnienia od alkoholu (1).

W badaniu z grupą kontrolną wszywka z disulfiramem nie dała lepszych wyników niż wszywka pozorowana, a przegląd badań nie znalazł dobrych dowodów, które przemawiałyby za wszywaniem tego leku (3, 4). Leku od miesięcy brakowało w aptekach, a w październiku 2026 r. Ministerstwo Zdrowia potwierdziło, że nie ma go już w obrocie (2).

Czym jest wszywka alkoholowa

W Polsce do wszczepiania zarejestrowany jest jeden lek: Disulfiram WZF 100 mg, tabletki do implantacji. Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu lek ma od 1989 r., a należy ono do firmy Polpharma (1). Esperal to potoczna nazwa wszycia tego leku.

Charakterystyka produktu leczniczego, czyli urzędowy opis leku dla lekarzy, podaje, że wszywka ma wspomagać leczenie uzależnienia od alkoholu. Lek jest przeznaczony dla wybranych pacjentów, którzy współpracują z lekarzem, i stosuje się go razem z innymi formami leczenia (1).

Disulfiram występuje też w tabletkach do połykania, które pacjent przyjmuje codziennie. To osobny lek z własną charakterystyką produktu leczniczego, własnym dawkowaniem i przeciwwskazaniami, więc informacji o wszywce nie należy przenosić na tabletki.

Czy wszywka alkoholowa jest dostępna

Nie. Leku Disulfiram WZF nie ma już w obrocie. Pokazują to dane Zintegrowanego Systemu Monitorowania Obrotu Produktami Leczniczymi (ZSMOPL), do którego hurtownie i apteki codziennie zgłaszają stany magazynowe. Ministerstwo Zdrowia przekazało tę informację 7 października 2026 r. w odpowiedzi na interpelację poselską w sprawie przedłużającego się braku leku (2).

Brak leku ma związek ze sposobem jego produkcji. Polpharma zgłosiła zmiany w wytwarzaniu leku i sterylizacji substancji czynnej, a Prezes Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych odrzucił je 23 sierpnia 2026 r. Chodziło między innymi o to, czy substancję czynną można nadal sterylizować tlenkiem etylenu. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem uznaje ten gaz za rakotwórczy dla ludzi, a wytyczne Europejskiej Agencji Leków pozwalają używać go do sterylizacji tylko wtedy, gdy producent wykaże badaniami, że innej metody nie da się zastosować. Według ministerstwa Polpharma takich badań nie przedstawiła (2). Pozwolenie na dopuszczenie do obrotu nadal figuruje w Rejestrze Produktów Leczniczych (1), a według ministerstwa przed Urzędem Rejestracji nie toczy się obecnie żadne inne postępowanie w sprawie tego leku (2).

Polska jest jedynym krajem Unii Europejskiej, w którym disulfiram w tabletkach do wszczepienia ma pozwolenie na dopuszczenie do obrotu. W pozostałych krajach UE i Europejskiego Obszaru Gospodarczego nie ma leków z disulfiramem w innej postaci niż doustna. Dlatego według ministerstwa import docelowy, czyli sprowadzenie leku z zagranicy dla konkretnego pacjenta, jest w tym przypadku co do zasady niemożliwy (2).

Ministerstwo zaleca, żeby pacjent, który nie może kupić leku albo ma wątpliwości co do terapii, porozmawiał z lekarzem prowadzącym o innej metodzie leczenia (2).

Jak działa wszywka alkoholowa

Organizm rozkłada alkohol etylowy w dwóch etapach: najpierw do aldehydu octowego, a potem do kwasu octowego. Za drugi etap odpowiada enzym dehydrogenaza aldehydowa. Disulfiram blokuje właśnie ten enzym. Kiedy osoba z wszywką wypije alkohol, w jej organizmie gromadzi się aldehyd octowy i pojawiają się objawy zatrucia tą substancją, nazywane reakcją disulfiramową (1).

Disulfiram nie działa na głód alkoholowy ani na inne mechanizmy, które podtrzymują uzależnienie. Ministerstwo Zdrowia zwraca uwagę, że efekt leczenia bierze się przede wszystkim z obawy przed reakcją po alkoholu (2). Dlatego sama wszywka nie leczy alkoholizmu. Leczenie daje lepsze wyniki, gdy pacjent oprócz leku uczestniczy w terapii, niż gdy dostaje wyłącznie lek (1). Jak wygląda terapia uzależnienia od alkoholu, opisujemy w osobnym artykule.

Czy wszywka alkoholowa jest skuteczna

Dowody na skuteczność wszywki są słabe. W norweskim badaniu 76 osób uzależnionych od alkoholu dostało wszywkę z 1 g disulfiramu albo wszywkę pozorowaną z tabletkami, które zawierały tylko 1 mg disulfiramu. Wszyscy uczestnicy sądzili, że mają wszyty lek. Po około 300 dniach obie grupy piły wyraźnie mniej niż przed zabiegiem, ale nie różniły się ilością wypijanego alkoholu, tym, po jakim czasie pierwszy raz sięgnęli po alkohol, ani funkcjonowaniem na co dzień. Autorzy uznali, że spadek picia wynikał prawdopodobnie z obawy przed reakcją, a pełna dawka disulfiramu nie dała dodatkowego efektu (3).

W tym badaniu tabletki wszywano pod skórę brzucha, a polska charakterystyka zaleca wszycie pod powięź, więc wynik nie musi w pełni dotyczyć zabiegu wykonywanego w Polsce. Autorzy przeglądu 14 badań nad wszywką i 24 badań nad tabletkami do połykania, opublikowanych w latach 1967-1995, nie znaleźli jednak dobrych dowodów, które przemawiałyby za wszywaniem disulfiramu (4).

Lepiej udokumentowane jest działanie tabletek przyjmowanych pod nadzorem, na przykład codziennie przy bliskiej osobie albo w poradni. Metaanaliza z 2014 r. objęła 22 badania z losowym przydziałem do grup. W badaniach otwartych, w których pacjenci wiedzieli, że przyjmują disulfiram, lek dawał lepsze wyniki niż leczenie, z którym go porównywano. W badaniach, w których pacjenci tego nie wiedzieli, przewagi disulfiramu nie było (5). Autorzy przeglądu z 1997 r. zalecali przyjmowanie disulfiramu pod nadzorem i w ramach szerszego programu leczenia (4).

Ministerstwo Zdrowia, powołując się na materiały Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, napisało w 2026 r., że wszywka nie pomaga utrzymać abstynencji, a jej skuteczności w leczeniu uzależnienia od alkoholu nie potwierdzono. Ministerstwo dodaje, że od ponad 30 lat wszywka nie należy do standardowych metod leczenia w placówkach terapii uzależnień (2).

Co się dzieje, gdy osoba z wszywką wypije alkohol

Reakcja disulfiramowa trwa zwykle 30-60 minut, czasem kilka godzin, a jej siła zależy od ilości wypitego alkoholu (1). Typowe objawy to:

• nagłe zaczerwienienie twarzy z uczuciem gorąca,
• nudności i wymioty,
• kołatanie serca,
• spadek ciśnienia krwi,
• zawroty głowy.

Po reakcji pacjent zwykle robi się senny i może przespać kilkanaście godzin (1).

W czasie leczenia disulfiramem obowiązuje bezwzględny zakaz picia alkoholu, bo alkohol może wywołać objawy zagrażające życiu (1). Kto napije się alkoholu, żeby sprawdzić, czy wszywka jeszcze działa, naraża się na takie objawy. Opisano przypadek 35-letniego mężczyzny z wszywką, u którego po intensywnym piciu alkoholu rozwinęła się ostra niewydolność wątroby (6).

Kiedy reakcja po alkoholu wymaga natychmiastowej pomocy medycznej

Ciężka reakcja disulfiramowa może spowodować niewydolność oddechową, zaburzenia rytmu serca, zawał serca, niewydolność krążenia, utratę przytomności i drgawki. Bez pomocy medycznej w pojedynczych przypadkach kończy się śmiercią (1). Natychmiastowej pomocy medycznej wymagają:

• duszność albo trudności z oddychaniem,
• ból w klatce piersiowej,
• bardzo szybkie albo nierówne bicie serca,
• omdlenie albo utrata przytomności,
• drgawki.

Przy którymkolwiek z tych objawów pilnie skontaktuj się ze służbami ratunkowymi. Lekarzom na szpitalnym oddziale ratunkowym albo ratownikom trzeba od razu powiedzieć, że chory ma wszyty disulfiram i pił alkohol.

Alkohol w lekach, kosmetykach i jedzeniu

Reakcję może wywołać także alkohol, który trafia do organizmu inaczej niż w napoju. Charakterystyka wymienia płyny do płukania jamy ustnej, sosy, ocet, syropy przeciwkaszlowe, środki rozgrzewające, płyny po goleniu i inne kosmetyki z alkoholem, a także kontakt z rozpuszczalnikami zawierającymi alkohol (1). Przez cały okres leczenia sprawdzaj skład leków bez recepty, kosmetyków i gotowych potraw, a w razie wątpliwości pytaj farmaceutę.

Napój, który zawiera do 0,5% alkoholu, nie jest w polskim prawie napojem alkoholowym (7). Piwo i wino oznaczone jako bezalkoholowe mogą więc zawierać niewielką ilość alkoholu. Przy wszywce ich też nie pij.

Kwalifikacja do wszycia Esperalu i przeciwwskazania

Przed zabiegiem lekarz przeprowadza bardzo dokładny wywiad i razem z pacjentem rozważa zalety i wady leczenia wszywką. Pacjent musi zostać poinformowany o zagrożeniach związanych z piciem alkoholu w czasie leczenia i musi zgodzić się na zabieg (1). Charakterystyka produktu leczniczego nie wymienia obowiązkowych badań przed wszyciem. Przeciwwskazania i ostrzeżenia obejmują jednak choroby serca, wątroby i nerek oraz zaburzenia psychiczne, dlatego powiedz lekarzowi o wszystkich swoich chorobach i lekach, które przyjmujesz.

Czy można podać disulfiram bez wiedzy pacjenta

Nie. Leków z disulfiramem nie wolno stosować bez świadomej zgody pacjenta (1). Zakaz obejmuje też tabletki do połykania. Osoba, której ktoś bez jej wiedzy podał disulfiram, nie wie, że po wypiciu alkoholu grozi jej reakcja niebezpieczna dla życia. Nie uprzedzi więc lekarzy o leku, kiedy będzie potrzebowała pomocy.

Jeśli bliska osoba pije i nie chce się leczyć, rodzina może sama zgłosić się do poradni leczenia uzależnień. Poradnie leczą także osoby współuzależnione, czyli bliskich, którzy mieszkają z osobą uzależnioną albo są z nią związani emocjonalnie. Skierowanie nie jest potrzebne (8).

Przeciwwskazania do wszycia disulfiramu

Wszywki nie wykonuje się, jeśli pacjent (1):

• jest uczulony na disulfiram, pokrewne mu związki (tiokarbaminiany) albo inne składniki tabletek,
• jest pod wpływem alkoholu albo w ciągu 12 godzin przed zabiegiem pił alkohol lub stosował preparaty z alkoholem,
• ma niewydolność serca, chorobę niedokrwienną serca albo nadciśnienie tętnicze lub przebył niewydolność obwodową krążenia,
• ma zaburzenia psychiczne albo psychozę (przebyta ostra psychoza alkoholowa nie jest przeciwwskazaniem) lub w przeszłości próbował odebrać sobie życie.

Choroby i leki, przy których potrzebna jest ostrożność

Ostrożności wymaga leczenie osób z niewydolnością nerek lub wątroby, chorobami układu oddechowego i serca, cukrzycą i padaczką, bo reakcja disulfiramowa może pogorszyć przebieg tych chorób (1).

Disulfiram wchodzi też w interakcje z niektórymi lekami (1):

• nasila działanie leków przeciwzakrzepowych, fenytoiny (leku przeciwpadaczkowego) oraz diazepamu i chlordiazepoksydu (leków uspokajających),
• hamuje wydalanie ryfampicyny, antybiotyku stosowanego między innymi w gruźlicy,
• może przedłużać działanie alfentanylu, leku przeciwbólowego podawanego przy znieczuleniu,
• razem z izoniazydem (lekiem na gruźlicę) może powodować zawroty głowy, zaburzenia koordynacji ruchów, drażliwość i bezsenność,
• razem z metronidazolem (antybiotykiem) może wywołać dezorientację i stany psychotyczne, dlatego tych leków nie zaleca się łączyć.

Amitryptylina (lek przeciwdepresyjny) i chloropromazyna (lek przeciwpsychotyczny) mogą nasilać reakcję disulfiramową (1). Przy każdej wizycie u lekarza lub dentysty i przy kupowaniu leków w aptece mów, że masz wszywkę.

Ciąża i karmienie piersią

Disulfiramu nie zaleca się w pierwszym trymestrze ciąży. W dalszych miesiącach ciąży lekarz rozważa korzyści z leczenia i ryzyko. Rzadko opisywano wady wrodzone u dzieci, których matki przyjmowały disulfiram razem z innymi lekami. W czasie karmienia piersią leku nie stosuje się (1).

Jak wygląda zabieg wszycia Esperalu

Przygotowanie do zabiegu

Przez co najmniej 12 godzin przed zabiegiem nie wolno pić alkoholu ani stosować preparatów, które go zawierają (1). U osoby uzależnionej objawy odstawienia alkoholu zaczynają się zwykle 6-24 godziny po ostatnim piciu (9). Wszywka nie łagodzi tych objawów, więc jeśli po odstawieniu alkoholu pojawią się drżenie rąk, poty, niepokój albo nudności, trzeba je najpierw leczyć. Po długim piciu najbezpieczniej robić to pod opieką lekarzy na oddziale detoksu. Jak przebiega takie leczenie, opisujemy w artykule o detoksie alkoholowym, a zasady przyjęcia na oddział w artykule Czy na detoks alkoholowy trzeba być trzeźwym?.

Przebieg zabiegu

Zabieg wykonuje lekarz, w warunkach jałowych i w znieczuleniu miejscowym. Przez niewielkie nacięcie skóry wszczepia od 8 do 10 tabletek pod powięź, czyli błonę otaczającą mięsień. Tabletki rozmieszcza gwiaździście, a potem zszywa ranę. Wszczepiane tabletki muszą być jałowe, czyste i nieuszkodzone (1, 10).

W publikacjach medycznych opisywano wszycie tabletek w okolicy pośladka, brzucha i pod łopatką. W pracy lekarzy z tureckiej kliniki chirurgii plastycznej nacięcie miało około 3 cm, a szwy zdejmowano po dwóch tygodniach. Pacjenci, którym tabletki wszyto w mięsień, skarżyli się na niewielki ból, który mijał w ciągu kilku tygodni (10).

Po zabiegu leczenie jest skuteczniejsze, gdy (1):

• pacjent i personel ufają tej metodzie leczenia,
• pacjentowi przypomina się, czym grozi picie alkoholu,
• pacjent podpisał oświadczenie, że zna następstwa wypicia alkoholu,
• pacjent regularnie zgłasza się na badania kontrolne.

Jak długo działa wszywka

W charakterystyce produktu leczniczego nie ma informacji, jak długo działa wszywka. Jest w niej tylko zapis, że zabieg można powtórzyć po 8 miesiącach (1). Okres działania wszywki podawany w miesiącach nie wynika więc z dokumentacji leku. W praktyce nie bada się też stężenia disulfiramu we krwi po wszyciu (10). Alkoholu nie wolno pić przez cały czas leczenia (1). Celem leczenia alkoholizmu jest trwała abstynencja, także wtedy, gdy wszywka przestanie działać.

Działania niepożądane i powikłania po wszyciu

Disulfiram może powodować senność, nudności, wymioty, metaliczny albo czosnkowy posmak w ustach, przemijającą impotencję i szybkie męczenie się. Rzadko opisywano reakcje psychotyczne, w tym stany depresyjne, paranoiczne, schizofrenię i manię. Odnotowywano też alergiczne reakcje skórne, zapalenie nerwów obwodowych i uszkodzenie komórek wątroby (1).

Jeśli po zabiegu pojawi się obniżony nastrój, lęk, podejrzliwość, drętwienie lub mrowienie rąk i stóp albo zażółcenie skóry lub białek oczu, trzeba szybko zgłosić się do lekarza. Jeśli pojawią się myśli o odebraniu sobie życia, pilnie skontaktuj się ze służbami ratunkowymi. Działania niepożądane możesz zgłosić lekarzowi albo bezpośrednio do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych przez stronę smz.ezdrowie.gov.pl (1).

Po zabiegu mogą pojawić się kłopoty z gojeniem rany. W norweskim badaniu powikłania gojenia rany zdarzały się częściej po wszyciu disulfiramu niż po wszywce pozorowanej (3). Turecka praca obejmowała 32 zabiegi. Tabletki wszyte płytko pod skórę w 3 z 7 przypadków wydostały się przez ranę, a po wszyciu w mięsień nie zdarzyło się to ani razu (10). Przy ciężkich powikłaniach tabletki można usunąć chirurgicznie. Opisanemu wyżej mężczyźnie z ostrą niewydolnością wątroby usunięto tabletki i leczono go w szpitalu, po czym wyzdrowiał (6).

Czy wszywka alkoholowa jest na NFZ

Wszywka nie jest standardową metodą w publicznym leczeniu uzależnień. Według Ministerstwa Zdrowia zabiegi wykonywano przede wszystkim w prywatnych gabinetach lekarskich, poza systemem specjalistycznego leczenia uzależnień (2).

Placówki z umową NFZ leczą alkoholizm bezpłatnie: są to poradnie leczenia uzależnień, oddziały dzienne, ośrodki stacjonarne i oddziały detoksu. Do poradni leczenia uzależnień nie potrzebujesz skierowania (8). Placówki w swojej okolicy, z informacją o umowie z NFZ i czasie oczekiwania, znajdziesz w wyszukiwarce placówek, a same poradnie na liście poradni leczenia uzależnień.

Inne leki stosowane w leczeniu alkoholizmu

W Polsce dopuszczone do obrotu są też leki z innymi substancjami czynnymi: akamprozat, naltrekson i nalmefen. Według konsultanta krajowego w dziedzinie psychiatrii mogą one wspomagać leczenie uzależnienia od alkoholu (2). Działają inaczej niż disulfiram: zmniejszają chęć picia alkoholu. W przeglądzie 122 badań akamprozat i naltrekson przyjmowany doustnie zmniejszały ryzyko powrotu do picia (11).

Wszystkie trzy leki są na receptę. Lekarz, na przykład w poradni leczenia uzależnień, najpierw ocenia stan zdrowia pacjenta i sprawdza, jakie inne leki przyjmuje. Potem dobiera lek i zaleca go razem z terapią uzależnienia. Żaden z tych leków nie sprawia, że picie alkoholu staje się bezpieczne. Jak działają poszczególne leki, opisujemy w artykule o leczeniu alkoholizmu.

Źródła

1. Charakterystyka Produktu Leczniczego i ulotka dla pacjenta: Disulfiram WZF, 100 mg, tabletki do implantacji. Zakłady Farmaceutyczne POLPHARMA S.A., pozwolenie nr R/1038, tekst charakterystyki z 24.08.2023. Rejestr Produktów Leczniczych, dostęp 28.10.2026. https://rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl/api/rpl/medicinal-products/1971/characteristic (otwiera się w nowej karcie)
2. Odpowiedź Ministerstwa Zdrowia na interpelację nr 19628 w sprawie przedłużającego się braku dostępności produktu leczniczego Disulfiram WZF 100 mg, tabletki do implantacji. Podsekretarz stanu Katarzyna Kacperczyk, 7.10.2026. https://api.sejm.gov.pl/sejm/term10/interpellations/attachment/ATTDYPJFN/i19628-o1.pdf (otwiera się w nowej karcie)
3. Johnsen J, Mørland J. Disulfiram implant: a double-blind placebo controlled follow-up on treatment outcome. Alcohol Clin Exp Res. 1991;15(3):532-536. doi:10.1111/j.1530-0277.1991.tb00555.x
4. Hughes JC, Cook CC. The efficacy of disulfiram: a review of outcome studies. Addiction. 1997;92(4):381-395. PMID: 9177060. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9177060/ (otwiera się w nowej karcie)
5. Skinner MD i wsp. Disulfiram efficacy in the treatment of alcohol dependence: a meta-analysis. PLoS One. 2014;9(2):e87366. doi:10.1371/journal.pone.0087366
6. Meier M i wsp. Acute liver failure: a message found under the skin. Postgrad Med J. 2005;81(954):269-270. doi:10.1136/pgmj.2004.023382
7. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, art. 46 ust. 1. Tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 2151. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230002151 (otwiera się w nowej karcie)
8. Leczenie ambulatoryjne dorosłych. pacjent.gov.pl, aktualizacja 15.04.2025. https://pacjent.gov.pl/leczenie-ambulatoryjne-doroslych (otwiera się w nowej karcie)
9. The ASAM Clinical Practice Guideline on Alcohol Withdrawal Management. J Addict Med. 2020;14(3S Suppl 1):1-72. doi:10.1097/ADM.0000000000000668
10. Sezgin B i wsp. Disulfiram implantation for the treatment of alcoholism: clinical experiences from the plastic surgeon's point of view. Arch Plast Surg. 2014;41(5):571-575. PMID: 25276651. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25276651/ (otwiera się w nowej karcie)
11. Jonas DE i wsp. Pharmacotherapy for adults with alcohol use disorders in outpatient settings: a systematic review and meta-analysis. JAMA. 2014;311(18):1889-1900. doi:10.1001/jama.2014.3628