Czy alkoholizm jest dziedziczny?

Alkoholizm jest częściowo dziedziczny. Badania bliźniąt i osób adoptowanych pokazują, że różnice w tym, jak bardzo ludzie są narażeni na uzależnienie od alkoholu, w mniej więcej połowie wynikają z genów (1, 2). Dziedziczy się jednak podatność, a nie samą chorobę. Nie ma jednego genu alkoholizmu. Na ryzyko wpływa bardzo wiele wariantów genów, czyli odmian, którymi geny różnią się u poszczególnych ludzi, a większość z nich zmienia je tylko trochę (2, 3). Dziecko osoby uzależnionej jest bardziej narażone na uzależnienie, ale nie jest na nie skazane. Duże znaczenie ma też to, w jakim domu dorasta, ile stresu przeżywa, czy w ogóle sięga po alkohol i w jakim wieku zaczyna pić (2, 4).

Co oznacza odziedziczalność alkoholizmu wynosząca około 50%

Liczbę 50% badacze nazywają odziedziczalnością. Opisuje ona grupę ludzi, a nie pojedynczą osobę: pokazuje, jaka część różnic między ludźmi wynika z tego, że mają różne geny. Wynik dotyczy tylko badanej populacji i warunków, w jakich ona żyje, więc może się zmienić, gdy te warunki się zmienią (5). Odziedziczalność około 50% nie oznacza więc, że ryzyko uzależnienia u dziecka osoby uzależnionej wynosi 50%.

Najdokładniej policzono ją w metaanalizie, czyli badaniu, które łączy wyniki 12 badań bliźniąt i 5 badań osób adoptowanych. Dla uzależnienia od alkoholu wyniosła 49%, a z dużym prawdopodobieństwem mieści się w przedziale od 43 do 53%. Była podobna u kobiet i u mężczyzn. Wspólne środowisko rodzinne, czyli to, co rodzeństwo przeżywa razem w domu, tłumaczyło około 10% różnic w ryzyku (1). Amerykański Narodowy Instytut ds. Nadużywania Alkoholu i Alkoholizmu (NIAAA) podaje, że podatność na uzależnienie w 50-60% zależy od genów (2).

Co pokazują badania bliźniąt i osób adoptowanych

Badacze porównują bliźnięta jednojajowe, które mają prawie takie same geny, z dwujajowymi, które pod względem genów są do siebie tak podobne jak zwykłe rodzeństwo. Jeśli u bliźniąt jednojajowych uzależnienie częściej występuje u obojga niż u dwujajowych, różnica wskazuje na wpływ genów (1).

Badania osób adoptowanych pozwalają oddzielić geny od wychowania. Szwedzkie badanie objęło 18 115 osób adoptowanych. Ryzyko uzależnienia od alkoholu było u nich większe, gdy uzależniony był ich biologiczny rodzic albo biologiczne rodzeństwo. Było też większe, gdy uzależniony był rodzic adopcyjny, czyli osoba, która ich wychowała, ale nie jest z nimi spokrewniona. Wpływ rodziny biologicznej i adopcyjnej się sumował. Autorzy wywnioskowali, że na większe ryzyko uzależnienia u dzieci osób uzależnionych wpływają zarówno odziedziczona podatność, jak i środowisko, w którym dziecko dorasta (4).

Czy istnieje gen alkoholizmu

Nie. Badacze przeanalizowali geny ponad miliona osób różnego pochodzenia i znaleźli 110 odrębnych wariantów genów związanych z problemowym piciem alkoholu (3). Według szacunków na ryzyko uzależnienia wpływają co najmniej setki genów, a większość wariantów zmienia je bardzo niewiele. Żaden gen ani zestaw genów nie przesądza o tym, że ktoś się uzależni. Szczególnie silnie chroni przed uzależnieniem opisany niżej wariant genu ALDH2: odziedziczony po obojgu rodzicach praktycznie je wyklucza (6). Dlatego badanie genetyczne nie powie dziś, czy konkretna osoba się uzależni. Autorzy badania obejmującego ponad milion osób piszą, że ich wyniki mogą kiedyś pomóc w leczeniu, ale na razie to tylko możliwość (3).

Warianty genów, które chronią przed uzależnieniem

Najsilniej chronią warianty dwóch genów, od których zależy, jak organizm rozkłada alkohol: ADH1B i ALDH2. Organizm najpierw zamienia alkohol w aldehyd octowy, a potem aldehyd w kwas octowy. Ochronne warianty tych genów sprawiają, że po wypiciu alkoholu w organizmie przez jakiś czas jest więcej aldehydu octowego, a to wywołuje przykre objawy (6). Działanie aldehydu octowego wyjaśniamy dokładniej w artykule o czerwonej twarzy po alkoholu.

• ALDH2. Ochronny wariant tego genu występuje prawie wyłącznie u osób pochodzenia azjatyckiego. Wystarczy odziedziczyć go po jednym z rodziców, żeby po alkoholu pojawiało się silne zaczerwienienie twarzy z uczuciem gorąca, nudności, wymioty, ból głowy i przyspieszone bicie serca. To objawy podobne do tych, jakie wywołuje alkohol u osoby leczonej disulfiramem. Osoby, które odziedziczyły ten wariant po obojgu rodzicach, nie tolerują nawet jednej porcji alkoholu, więc praktycznie się nie uzależniają (6). Osoby z tym wariantem, które mimo to piją, są bardziej narażone na raka przełyku (2).
• ADH1B. Ochronne warianty tego genu występują u osób pochodzenia europejskiego, azjatyckiego i afrykańskiego, choć w różnych populacjach są to inne warianty. Również te warianty wyraźnie zmniejszają ryzyko uzależnienia (6).

Ochrona zależy też od otoczenia. W Japonii ochronny wpływ wariantu ALDH2 odziedziczonego po jednym z rodziców wyraźnie osłabł między 1979 a 1992 rokiem, gdy w miejscach pracy coraz mocniej oczekiwano wspólnego picia ze współpracownikami (6).

Jakie cechy zwiększające ryzyko uzależnienia można odziedziczyć

Do lepiej zbadanych cech dziedzicznych należy słaba reakcja na alkohol, potocznie nazywana mocną głową. Osoba z mocną głową słabiej niż inni odczuwa działanie tej samej ilości alkoholu. W amerykańskim badaniu przez 20 lat obserwowano prawie 300 mężczyzn. Ci, u których w wieku około 20 lat zmierzono słabą reakcję na alkohol, częściej mieli w rodzinie osobę uzależnioną od alkoholu i częściej uzależniali się do 40. roku życia. W analizie najważniejszą rolę w tym związku odgrywało picie dla rozładowania stresu (7). W tej samej grupie słaba reakcja na alkohol, uzależnienie w rodzinie i skłonność do poszukiwania nowych wrażeń pozwalały przewidzieć uzależnienie, które zaczynało się przed 30. rokiem życia (8).

Słaba reakcja na alkohol to cecha wrodzona, a nie tolerancja nabyta przez częste picie. Mocna głowa nie jest zaletą, a u osoby z uzależnieniem w rodzinie jest raczej sygnałem większego ryzyka.

W szwedzkim badaniu osób adoptowanych uzależnienie od alkoholu u dzieci częściej się zdarzało, gdy ich biologiczny rodzic był uzależniony od alkoholu, ale też gdy nadużywał narkotyków, chorował psychicznie albo popełniał przestępstwa. Autorzy uznali, że geny przekazują podatność nie tylko na samo uzależnienie, ale też na inne zaburzenia, w których człowiekowi trudno kontrolować swoje zachowanie (4). Geny razem ze środowiskiem mogą sprzyjać lękowi i depresji, a te z kolei zwiększają ryzyko uzależnienia (2). O tym, jak alkohol pogłębia obniżony nastrój, przeczytasz w artykule o depresji alkoholowej.

Jaką rolę w uzależnieniu odgrywa środowisko

Pozostałą część różnic w ryzyku wyjaśnia środowisko, czyli wszystko to, co dzieje się w życiu człowieka. Do najsilniejszych czynników ryzyka należy stres. Osoby, które w wieku nastoletnim piją dużo alkoholu, są bardziej narażone na późniejsze uzależnienie (2). Środowisko może też zmieniać wpływ genów na ryzyko. Działanie ochronnego wariantu ADH1B zależało w badaniach od tego, czy przyjaciele nastolatka piją i czy w dzieciństwie miał on bardzo trudne przeżycia (6).

Wychowanie, dostępność alkoholu i inne czynniki ryzyka omawiamy w artykule o przyczynach alkoholizmu.

Co może zrobić osoba, której rodzic albo rodzeństwo jest uzależnione

Obciążenie rodzinne nie decyduje o przyszłości, ale zwiększa ryzyko.

1. Nie ma bezpiecznej ilości alkoholu. Według Światowej Organizacji Zdrowia ryzyko dla zdrowia zaczyna się od pierwszej kropli alkoholu (9). Więcej o tym w artykule o bezpiecznej dawce alkoholu.
2. Picie w młodym wieku zwiększa ryzyko. Im wcześniej ktoś zaczyna pić, tym większe ryzyko uzależnienia (2). Jeśli w rodzinie ktoś jest uzależniony, dla nastolatka najlepszą ochroną jest to, że nie sięga po alkohol.
3. Picie na stres to sygnał ostrzegawczy. Picie, żeby się uspokoić albo rozładować stres, wiąże się z większym ryzykiem uzależnienia (7). Sygnałem jest też mocna głowa, czyli to, że słabiej niż inni odczuwasz działanie alkoholu. Jeśli tak jest u ciebie, porozmawiaj o tym w poradni leczenia uzależnień. Po czym poznać uzależnienie, wyjaśnia artykuł o objawach alkoholizmu.
4. Pomoc przysługuje także bliskim. Do poradni leczenia uzależnień nie potrzebujesz skierowania, ani gdy chodzi o twoje picie, ani gdy przychodzisz jako ktoś bliski osobie uzależnionej (10). Poradnię w okolicy znajdziesz w wyszukiwarce placówek. Dla rodzin osób uzależnionych działają też grupy Al-Anon, a dla nastolatków grupy Alateen (11).

Niezależnie od genów ślad zostawia samo dorastanie z rodzicem, który pije. Jak takie doświadczenie wpływa na dorosłe życie i gdzie szukać pomocy, piszemy w artykule o syndromie DDA.

Źródła

1. Verhulst B, Neale MC, Kendler KS. The heritability of alcohol use disorders: a meta-analysis of twin and adoption studies. Psychol Med. 2015;45(5):1061-1072. doi:10.1017/S0033291714002165
2. Risk Factors: Varied Vulnerability to Alcohol-Related Harm. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism, Healthcare Professional's Core Resource on Alcohol, aktualizacja 08.05.2025. https://www.niaaa.nih.gov/health-professionals-communities/core-resource-on-alcohol/risk-factors-varied-vulnerability-alcohol-related-harm (otwiera się w nowej karcie)
3. Zhou H i wsp. Multi-ancestry study of the genetics of problematic alcohol use in over 1 million individuals. Nat Med. 2023;29(12):3184-3192. doi:10.1038/s41591-023-02653-5
4. Kendler KS i wsp. An extended Swedish national adoption study of alcohol use disorder. JAMA Psychiatry. 2015;72(3):211-218. doi:10.1001/jamapsychiatry.2014.2138
5. What is heritability? MedlinePlus Genetics, National Library of Medicine, aktualizacja 16.09.2021. https://medlineplus.gov/genetics/understanding/inheritance/heritability/ (otwiera się w nowej karcie)
6. Edenberg HJ, McClintick JN. Alcohol dehydrogenases, aldehyde dehydrogenases, and alcohol use disorders: a critical review. Alcohol Clin Exp Res. 2018;42(12):2281-2297. doi:10.1111/acer.13904
7. Schuckit MA i wsp. Testing the level of response to alcohol: social information processing model of alcoholism risk. A 20-year prospective study. Alcohol Clin Exp Res. 2004;28(12):1881-1889. doi:10.1097/01.alc.0000148111.43332.a5
8. Schuckit MA, Smith TL. Onset and course of alcoholism over 25 years in middle class men. Drug Alcohol Depend. 2011;113(1):21-28. doi:10.1016/j.drugalcdep.2010.06.017
9. No level of alcohol consumption is safe for our health. WHO Regional Office for Europe, 04.01.2023 (poprawiono 17.09.2026). https://www.who.int/europe/news/item/04-01-2023-no-level-of-alcohol-consumption-is-safe-for-our-health (otwiera się w nowej karcie)
10. Pomoc psychiatryczna i leczenie uzależnień. pacjent.gov.pl, aktualizacja 15.04.2025. https://pacjent.gov.pl/pomoc-psychiatryczna-i-leczenie-uzaleznien (otwiera się w nowej karcie)
11. Grupy Rodzinne Al-Anon i Alateen w Polsce. https://al-anon.org.pl/ (otwiera się w nowej karcie)