Cztery fazy alkoholizmu według Jellinka

Najczęściej wymienia się cztery fazy alkoholizmu: wstępną (przedalkoholową), ostrzegawczą (zwiastunową), krytyczną (ostrą) i przewlekłą (chroniczną). Ten podział pochodzi od amerykańskiego badacza E. M. Jellinka, który opisał go w latach 1946-1952 na podstawie ankiet członków Anonimowych Alkoholików i historii picia mężczyzn uzależnionych od alkoholu (1, 2, 3). To opis przeciętnego przebiegu, a nie sposób stawiania diagnozy. Sam Jellinek zaznaczał, że nie u każdego pojawiają się wszystkie objawy i nie zawsze w tej samej kolejności (2). Dziś uzależnienie rozpoznaje się według kryteriów Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, a leczenie można zacząć na każdym etapie (4, 5).

Cztery fazy alkoholizmu według Jellinka

Poniższe opisy streszczają tekst Jellinka z 1952 roku (2). Są historycznym opisem typowego przebiegu, a nie listą objawów, według której lekarz rozpoznaje dziś uzależnienie.

Faza wstępna, czyli przedalkoholowa

W opisie Jellinka picie zaczyna się towarzysko, ale osoba, która później się uzależni, odkrywa, że alkohol wyraźnie zmniejsza jej napięcie. Najpierw pije dla ulgi od czasu do czasu, a po upływie od pół roku do dwóch lat już prawie codziennie. Zwykle nie widać po niej upojenia, choć pije sporo więcej niż znajomi. Z czasem potrzebuje coraz więcej alkoholu, żeby poczuć to samo uspokojenie, czyli rośnie jej tolerancja. Ta faza trwa od kilku miesięcy do dwóch lat (2). Spadek tolerancji Jellinek opisał dopiero w fazie przewlekłej.

Faza ostrzegawcza, czyli zwiastunowa

Według Jellinka początek tej fazy wyznaczają luki w pamięci, nazywane palimpsestami. Opisywał osoby, które po wypiciu 50-60 g czystego alkoholu, czyli mniej więcej dwóch i pół do trzech półlitrowych piw o mocy 5%, nie wyglądały na pijane i normalnie rozmawiały, a następnego dnia nie pamiętały części wieczoru. Nie traciły przy tym przytomności (2, 6). Jellinek wymienił też inne zachowania tej fazy (2):

• picie ukradkiem, na przykład dodatkowe kieliszki wypijane po kryjomu na spotkaniach,
• myślenie o tym, czy na spotkaniu wystarczy alkoholu, i picie na zapas przed wyjściem,
• łapczywe wypijanie pierwszych kieliszków,
• poczucie winy z powodu picia i unikanie rozmów o alkoholu,
• coraz częstsze luki w pamięci.

Faza ostrzegawcza trwa od pół roku do czterech, pięciu lat. Jellinek uważał, że już na tym etapie jedynym wyjściem dla takiej osoby jest całkowita abstynencja, a uzależnienie da się wtedy zatrzymać, zanim się rozwinie (2).

Faza krytyczna, czyli ostra

Według Jellinka faza krytyczna zaczyna się od utraty kontroli nad piciem. Kiedy osoba zacznie pić, nie potrafi przestać, aż jest zbyt pijana albo zbyt chora, żeby pić dalej. Nadal może jednak zdecydować, czy w ogóle zacznie, więc zdarzają się jej okresy abstynencji (2). Typowe dla tej fazy są według Jellinka (2):

• tłumaczenie sobie i innym, dlaczego musiała się upić,
• uwagi i ostrzeżenia ze strony rodziny, przyjaciół i pracodawcy,
• agresywne zachowania, wyrzuty sumienia i okresy całkowitej abstynencji,
• próby kontrolowania picia przez zasady, na przykład picie dopiero od określonej godziny albo tylko w określonych miejscach,
• zrywanie przyjaźni, utrata albo porzucanie pracy, coraz mniej zainteresowań poza alkoholem,
• gromadzenie i chowanie zapasów alkoholu, zaniedbywanie jedzenia, pierwszy pobyt w szpitalu z powodu picia.

Jellinek zaliczał agresję do typowych zachowań w tej fazie. Dziś agresji ani przemocy nie ma wśród kryteriów uzależnienia, a uzależnienie przemocy nie usprawiedliwia (4, 5). Piszemy o tym w artykule o agresji i przemocy po alkoholu.

Koniec fazy krytycznej wyznacza regularne picie rano, zaraz po przebudzeniu, bez którego trudno zacząć dzień (2).

Faza przewlekła, czyli chroniczna

W fazie przewlekłej Jellinek opisywał wielodniowe okresy upojenia, czyli ciągi, w czasie których osoba pije także w dzień powszedni, aż nie jest w stanie funkcjonować. Mogą im towarzyszyć zaburzenia myślenia, które Jellinek uważał za odwracalne. Według niego psychozy alkoholowe występowały w tej fazie u nie więcej niż 10% osób z alkoholizmem (2). O ciągach piszemy w artykule o ciągu alkoholowym.

Tolerancja spada: do silnego upojenia może wystarczyć połowa dawnej ilości alkoholu. Lęk i drżenie rąk pojawiają się, gdy tylko alkohol znika z organizmu, a picie ma je stłumić i staje się przymusowe (2). Dziś te objawy zalicza się do objawów odstawienia (5). Mniejszą tolerancję na alkohol mają też osoby z przewlekłą chorobą wątroby i osoby starsze (5).

Na końcu tej fazy, jak pisał Jellinek, osoba nie potrafi już usprawiedliwiać swojego picia, przyznaje się do porażki i staje się gotowa na leczenie. Dodał jednak, że dawne przekonanie, jakoby trzeba było dojść do tego punktu, żeby skutecznie się leczyć, nie potwierdziło się w praktyce, a uzależnienie można zatrzymać dużo wcześniej (2).

Skąd się wziął podział na fazy alkoholizmu

W 1946 roku Jellinek opublikował analizę ankiety, którą przygotowali członkowie wspólnoty Anonimowych Alkoholików i którą wypełniali jej członkowie. Z 1600 rozesłanych ankiet wróciło 158, a do analizy Jellinek wybrał 98 (1, 3). W 1952 roku przedstawił w raporcie Światowej Organizacji Zdrowia wykres faz uzależnienia oparty na ponad dwóch tysiącach historii picia mężczyzn uzależnionych od alkoholu (2).

Jellinek pisał, że u kobiet fazy nie są tak wyraźne, a uzależnienie rozwija się często szybciej. Zaznaczał też, że fazy trwają u różnych osób różnie długo (2). W 1960 roku opisał kilka typów alkoholizmu, a przebieg w czterech fazach przypisał tylko jednemu z nich, nazwanemu alkoholizmem gamma (3).

Czego fazy alkoholizmu nie mówią

Fazy Jellinka opisują przeciętny przebieg u mężczyzn uzależnionych od alkoholu, których historie picia zebrano w latach 40. i na początku lat 50. XX wieku. Nie wynika z nich, że każda osoba pijąca przejdzie wszystkie fazy ani że przejdzie je w tej kolejności (2, 3). Według Jellinka tylko część osób pijących dla ulgi zaczyna pić coraz więcej, a tylko część z nich traci kontrolę nad piciem (2).

Późniejsze badania częściowo potwierdziły, że problemy związane z piciem pojawiają się w typowej kolejności. W badaniu 636 mężczyzn leczonych z powodu uzależnienia najpierw nasilało się picie, potem pojawiały się kłopoty w różnych sferach życia, następnie poczucie utraty kontroli, a na końcu poważne problemy w pracy, w rodzinie i ze zdrowiem (7). W kolejnym badaniu podobną kolejność opisały kobiety i osoby, które nigdy nie leczyły się w szpitalu (8). Oba badania opierały się jednak na wspomnieniach uczestników i ich bliskich o tym, kiedy pojawił się dany problem.

Fazy nie mówią też, kiedy szukać pomocy. Opisane w nich zachowania, na przykład luki w pamięci, picie ukradkiem czy nieudane próby picia według zasad, są powodem, żeby sprawdzić, czy to już uzależnienie, bez czekania na kolejną fazę.

Jak dziś rozpoznaje się uzależnienie od alkoholu

Lekarze w Polsce rozpoznają uzależnienie według klasyfikacji ICD-10. Rozpoznanie wymaga, żeby w ciągu ostatniego roku co najmniej trzy z sześciu objawów wystąpiły jednocześnie: silna potrzeba picia, trudność z panowaniem nad piciem, objawy odstawienia, tolerancja, zaniedbywanie innych zajęć i picie mimo szkód (4). Każdy z tych objawów objaśniamy w artykule o objawach uzależnienia od alkoholu.

Nowsza klasyfikacja ICD-11 zamiast faz rozróżnia między innymi takie stany (5):

• picie szkodliwe, czyli picie, które już zaszkodziło zdrowiu, ale nie spełnia kryteriów uzależnienia,
• uzależnienie z piciem codziennym albo prawie codziennym,
• uzależnienie z piciem okresowym, czyli ciągami, przeplatanymi abstynencją,
• wczesną pełną remisję, czyli abstynencję trwającą od 1 do 12 miesięcy po rozpoznaniu uzależnienia,
• utrwaloną pełną remisję, czyli abstynencję trwającą 12 miesięcy albo dłużej.

W amerykańskiej klasyfikacji DSM-5 nasilenie zaburzenia ocenia się po liczbie spełnionych kryteriów: dwa albo trzy to postać łagodna, cztery albo pięć umiarkowana, a sześć i więcej ciężka (9).

Uzależnienie od alkoholu jest chorobą przewlekłą. Długotrwałe picie zmienia pracę mózgu, a te zmiany sprzyjają nawrotom, także po długiej abstynencji (9). Dlatego klasyfikacja ICD-11 opisuje abstynencję po rozpoznaniu uzależnienia jako remisję (5).

Czy na leczenie alkoholizmu może być za późno

Nie. Leczenie pomaga bez względu na to, jak poważne wydaje się uzależnienie (9). Do poradni leczenia uzależnień nie potrzebujesz skierowania (10). Jeśli bez alkoholu pojawiają się drżenie rąk, poty albo lęk, jak w opisie fazy przewlekłej, nie przerywaj picia nagle na własną rękę, tylko najpierw porozmawiaj z lekarzem, bo odstawienie może wywołać drgawki i majaczenie (11). Jak bezpiecznie zacząć, piszemy w artykułach Jak przestać pić alkohol i Leczenie alkoholizmu: od czego zacząć. Poradnię blisko domu znajdziesz w wyszukiwarce poradni leczenia uzależnień.

Źródła

1. Jellinek EM. Phases in the drinking history of alcoholics. Q J Stud Alcohol. 1946;7:1-88. PMID 20989144
2. Jellinek EM. The phases of alcohol addiction. W: Expert Committee on Mental Health, Alcoholism Subcommittee: second report. World Health Organization Technical Report Series nr 48, 1952, załącznik 2, s. 26-39. https://www.who.int/publications/i/item/9241200480 (otwiera się w nowej karcie)
3. From the CAS Archives: Phases of „Phases of Alcohol Addiction”. The story behind Bunky's Doodle. Rutgers University, Center of Alcohol & Substance Use Studies, Alcohol Studies Archives, 2012, aktualizacja 2019. https://sites.rutgers.edu/alcoholstudies-archives/?p=1571 (otwiera się w nowej karcie)
4. The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders: Clinical Descriptions and Diagnostic Guidelines. World Health Organization, Genewa 1992, kategorie F1x.1 i F1x.2. https://www.who.int/publications/i/item/9241544228 (otwiera się w nowej karcie)
5. Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders (CDDR). World Health Organization, 2024, kategorie 6C40.1 i 6C40.2. https://www.who.int/publications/i/item/9789240077263 (otwiera się w nowej karcie)
6. Autodiagnoza. Jak ocenić swoje picie? Test AUDIT. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, dostęp 29.10.2026. https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2022/11/autodiagnoza.pdf (otwiera się w nowej karcie)
7. Schuckit MA, Smith TL, Anthenelli R, Irwin M. Clinical course of alcoholism in 636 male inpatients. Am J Psychiatry. 1993;150(5):786-792. doi:10.1176/ajp.150.5.786
8. Schuckit MA, Anthenelli RM, Bucholz KK, Hesselbrock VM, Tipp J. The time course of development of alcohol-related problems in men and women. J Stud Alcohol. 1995;56(2):218-225. doi:10.15288/jsa.1995.56.218
9. Understanding Alcohol Use Disorder. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism, aktualizacja styczeń 2025. https://www.niaaa.nih.gov/publications/brochures-and-fact-sheets/understanding-alcohol-use-disorder (otwiera się w nowej karcie)
10. Leczenie ambulatoryjne dorosłych. pacjent.gov.pl, aktualizacja 15.04.2025. https://pacjent.gov.pl/leczenie-ambulatoryjne-doroslych (otwiera się w nowej karcie)
11. The ASAM Clinical Practice Guideline on Alcohol Withdrawal Management. J Addict Med. 2020;14(3S Suppl 1):1-72. doi:10.1097/ADM.0000000000000668