Polineuropatia alkoholowa, czyli uszkodzenie nerwów po latach picia

Polineuropatia alkoholowa to uszkodzenie nerwów obwodowych u osób, które długo i dużo piją. Nerwy obwodowe przekazują sygnały między rdzeniem kręgowym a rękami i nogami. Dzięki nim czujemy i poruszamy kończynami. Zaczyna się zwykle od stóp: od mrowienia, drętwienia i gorszego czucia, a rozwija się powoli, przez miesiące i lata (1). W przeglądzie badań polineuropatię potwierdzoną badaniem przewodnictwa nerwowego stwierdzano u około 46% osób przewlekle nadużywających alkoholu (1). Po przerwaniu picia objawy mogą się częściowo cofać przez wiele miesięcy (1).

Nagłe drętwienie albo osłabienie twarzy, ręki lub nogi, zwłaszcza po jednej stronie ciała, nie jest typowym objawem polineuropatii. Może to być udar mózgu, który wymaga natychmiastowej pomocy medycznej (2). Przy takich objawach pilnie skontaktuj się ze służbami ratunkowymi.

Czym jest polineuropatia alkoholowa

Polineuropatia alkoholowa uszkadza przede wszystkim aksony, czyli długie wypustki komórek nerwowych. Uszkodzenie zaczyna się w najdłuższych nerwach, dlatego objawy pojawiają się najpierw w stopach, a dopiero później w dłoniach (1). W Norwegii polineuropatia alkoholowa stanowiła około 10% wszystkich rozpoznanych polineuropatii (1).

Najważniejszym czynnikiem ryzyka jest łączna ilość alkoholu wypitego w ciągu życia. W badaniu 242 osób uzależnionych od alkoholu polineuropatię miało około 30% osób pijących codziennie albo często się upijających i 11% osób pijących z dłuższymi przerwami. W innym badaniu pierwsze dolegliwości pojawiały się już po 1-5 latach nadużywania alkoholu, a ciężka polineuropatia po ponad 10 latach (1). Częściej chorują też osoby, których rodzice nadużywali alkoholu (1).

Rola niedoboru witaminy B1 (tiaminy)

Nie wiadomo dokładnie, jak alkohol uszkadza nerwy. Polineuropatia może się rozwinąć także u osoby, która nie ma niedoborów witamin, co przemawia za toksycznym działaniem samego alkoholu albo produktów jego rozkładu (1, 3). U osób, które piją i źle się odżywiają, często dochodzi do tego niedobór tiaminy, czyli witaminy B1, a niekiedy także choroba wątroby. Oba stany mogą same uszkadzać nerwy i nasilać polineuropatię (1).

Uszkodzenie nerwów wywołane samym alkoholem i uszkodzenie z niedoboru tiaminy wyglądają inaczej. Pierwsze dotyczy głównie czucia, postępuje powoli i często daje ból albo pieczenie. Drugie dotyczy głównie siły mięśni i może narastać szybko (3). W badaniu, które porównało obie postacie, u ponad połowy chorych z samym niedoborem tiaminy objawy narosły w ciągu miesiąca, a część chorych przestała chodzić (1, 3).

Objawy polineuropatii alkoholowej

Najczęstsze objawy to (1, 3):

• mrowienie i drętwienie stóp, później także dłoni,
• gorsze czucie dotyku, bólu i wibracji, najpierw w stopach,
• ból albo pieczenie, które zgłasza mniej więcej 4 na 10 chorych,
• osłabienie mięśni nóg, rzadziej rąk, i słabsze odruchy, na przykład odruch ze ścięgna Achillesa.

Objawy narastają zwykle stopniowo i obejmują obie strony ciała jednakowo (1). Osłabienie mięśni pojawia się rzadziej niż zaburzenia czucia i zwykle dopiero przy bardziej zaawansowanej chorobie (1).

Drętwienie twarzy po alkoholu: kiedy to może być udar

Polineuropatia alkoholowa zaczyna się w stopach i rozwija powoli, przez miesiące (1). Nagłe drętwienie twarzy albo jednej strony ciała nie pasuje do tego obrazu. Może być objawem udaru mózgu, a picie dużych ilości alkoholu zwiększa ryzyko udaru (2).

Na udar mogą wskazywać (2):

• nagłe drętwienie, osłabienie albo porażenie twarzy, ręki lub nogi, często tylko po jednej stronie ciała,
• opadanie jednego kącika ust przy próbie uśmiechu albo opadanie jednej ręki, gdy chory podnosi obie,
• nagłe kłopoty z mówieniem albo z rozumieniem, co mówią inni,
• nagłe niewyraźne albo podwójne widzenie w jednym lub obu oczach,
• nagły, silny ból głowy, czasem z wymiotami, zawrotami głowy albo zaburzeniami świadomości,
• nagła utrata równowagi, potykanie się, zawroty głowy.

Przy każdym z tych objawów pilnie skontaktuj się ze służbami ratunkowymi, także wtedy, gdy objawy mijają albo zupełnie ustąpią. Nie czeka się, aż przejdą, bo leczenie udaru zależy od tego, ile czasu minęło od pierwszych objawów (2).

Jak rozpoznaje się polineuropatię alkoholową

Podczas wizyty lekarz zbiera wywiad o piciu alkoholu i bada czucie, siłę mięśni oraz odruchy. Autorzy przeglądu badań zalecają, żeby rozpoznanie potwierdzać badaniem przewodnictwa nerwowego rąk i nóg, czyli elektroneurografią. Badanie pokazuje, czy nerwy są uszkodzone i jak bardzo (1).

Podobne objawy mogą mieć inne przyczyny, na przykład niedobór witaminy B12, cukrzycę albo chorobę wątroby, dlatego lekarz zleca też badania krwi (1). O związku alkoholu z cukrzycą piszemy w artykule o cukrzycy alkoholowej. Na badania do neurologa może skierować lekarz rodzinny.

Leczenie polineuropatii alkoholowej

Podstawą leczenia jest abstynencja. Do tego lekarz zaleca witaminy z grupy B, a przy bólu leki na ból neuropatyczny (1, 4).

Abstynencja i szanse na poprawę

Polineuropatia alkoholowa może się częściowo cofnąć. W jednym z badań 11 chorych przestało pić i zaczęło normalnie jeść. Czucie poprawiało się u nich już po kilku dniach, siła mięśni w ciągu tygodni i miesięcy, a w najcięższych przypadkach poprawa trwała do 2 lat. Objawy nie ustąpiły jednak całkowicie: w stopach zostawało niewielkie osłabienie czucia wibracji i ukłucia, a odruch ze ścięgna Achillesa nie wrócił (1).

Pierwsze kroki opisujemy w artykule Jak przestać pić alkohol. Po długim piciu odstawienie alkoholu bywa groźne i wymaga opieki lekarza. Jak wygląda leczenie objawów odstawienia, wyjaśniamy w artykule o detoksie alkoholowym.

Witaminy z grupy B i tiamina

Witaminy z grupy B mają w leczeniu polineuropatii alkoholowej najlepiej udokumentowane działanie, choć badań jest mało (1). W badaniu z udziałem 253 chorych preparaty z witaminami B1, B2, B6 i B12 po 6 i 12 tygodniach poprawiały czucie i zmniejszały ból wyraźniej niż placebo. Dodanie kwasu foliowego nie dawało dodatkowej korzyści (1).

Efekt zależy od zaawansowania choroby. W innym badaniu leczenie tiaminą i dietą bogatą w witaminy w ciągu 4 tygodni poprawiło stan 7 z 13 chorych z łagodną polineuropatią i 3 z 8 z umiarkowaną. U chorych z ciężką polineuropatią w tym czasie poprawy nie było, ale u połowy z nich pojawiła się po 3-6 miesiącach (1).

Witaminy nie zastępują abstynencji, bo alkohol może uszkadzać nerwy także u osób, które nie mają niedoborów witamin (1). Osobom nadużywającym alkoholu, które trafiają na szpitalny oddział ratunkowy, europejskie wytyczne zalecają podanie tiaminy w zastrzyku albo kroplówce. Przy podejrzeniu encefalopatii Wernickego, czyli ostrego uszkodzenia mózgu z niedoboru tiaminy, lekarz podaje tiaminę, najlepiej dożylnie (5). O skutkach długotrwałego niedoboru tiaminy piszemy w artykule o zespole Korsakowa.

Leczenie bólu neuropatycznego

Ból wynikający z uszkodzenia nerwów nazywa się bólem neuropatycznym. Międzynarodowe zalecenia wymieniają jako leki pierwszego wyboru niektóre leki przeciwdepresyjne, na przykład amitryptylinę i duloksetynę, oraz pregabalinę i gabapentynę. Ich działanie jest umiarkowane i nie u każdego wystarcza (4).

Lek dobiera lekarz, także z uwagi na picie. Gabapentyna może uzależniać, a osoby, które nadużywały alkoholu lub innych substancji, są na to bardziej narażone (6). Ibuprofenu ani aspiryny nie przyjmuje się na ból nerwów na własną rękę, bo u osób pijących zwiększają ryzyko krwawienia z przewodu pokarmowego (7). Piszemy o tym w artykule o lekach przeciwbólowych i alkoholu.

Kiedy potrzebna jest natychmiastowa pomoc medyczna

Natychmiastowej pomocy medycznej wymagają:

• nagłe drętwienie, osłabienie lub porażenie twarzy, ręki albo nogi, zwłaszcza po jednej stronie ciała, kłopoty z mową, nagłe zaburzenia widzenia albo nagły, silny ból głowy, bo mogą oznaczać udar (2),
• splątanie, zaburzenia pamięci, chwiejny chód albo nieprawidłowe ruchy gałek ocznych u osoby, która dużo pije i mało je, bo mogą być objawami encefalopatii Wernickego (5).

W każdej z tych sytuacji pilnie skontaktuj się ze służbami ratunkowymi.

Pilnej wizyty u lekarza wymaga osłabienie nóg, które narasta w ciągu dni lub tygodni i utrudnia chodzenie, bo może świadczyć o niedoborze tiaminy (1, 3).

Gdzie szukać pomocy przy polineuropatii alkoholowej

Objawy polineuropatii można omówić z lekarzem rodzinnym, który zleci badania i w razie potrzeby skieruje do neurologa. Leczenie uzależnienia od alkoholu prowadzą poradnie leczenia uzależnień, do których nie potrzebujesz skierowania (8). Poradnię w swojej okolicy znajdziesz na liście poradni leczenia uzależnień.

Źródła

1. Julian T i wsp. Alcohol-related peripheral neuropathy: a systematic review and meta-analysis. J Neurol. 2019;266(12):2907-2919. doi:10.1007/s00415-018-9123-1
2. Niespodziewany udar. pacjent.gov.pl, aktualizacja 04.10.2024. https://pacjent.gov.pl/zapobiegaj/niespodziewany-udar (otwiera się w nowej karcie)
3. Koike H i wsp. Alcoholic neuropathy is clinicopathologically distinct from thiamine-deficiency neuropathy. Ann Neurol. 2003;54(1):19-29. doi:10.1002/ana.10550
4. Finnerup NB i wsp. Pharmacotherapy for neuropathic pain in adults: a systematic review and meta-analysis. Lancet Neurol. 2015;14(2):162-173. doi:10.1016/S1474-4422(14)70251-0
5. Galvin R i wsp. EFNS guidelines for diagnosis, therapy and prevention of Wernicke encephalopathy. Eur J Neurol. 2010;17(12):1408-1418. doi:10.1111/j.1468-1331.2010.03153.x
6. Charakterystyka Produktu Leczniczego Neurontin 300, 300 mg, kapsułki twarde. Viatris Healthcare Limited, tekst z 17.02.2026. Rejestr Produktów Leczniczych, dostęp 29.10.2026. https://rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl/api/rpl/medicinal-products/4107/characteristic (otwiera się w nowej karcie)
7. Kaufman DW i wsp. The risk of acute major upper gastrointestinal bleeding among users of aspirin and ibuprofen at various levels of alcohol consumption. Am J Gastroenterol. 1999;94(11):3189-3196. doi:10.1111/j.1572-0241.1999.01517.x
8. Leczenie ambulatoryjne dorosłych. pacjent.gov.pl, aktualizacja 15.04.2025. https://pacjent.gov.pl/leczenie-ambulatoryjne-doroslych (otwiera się w nowej karcie)