Kłamstwa i manipulacje osoby uzależnionej od alkoholu

Osoba uzależniona od alkoholu często ukrywa, ile pije, zaprzecza problemowi i obwinia innych. Polscy terapeuci uzależnień opisują to jako mechanizm iluzji i zaprzeczania, czyli jeden z psychologicznych mechanizmów uzależnienia. Chroni on osobę pijącą przed uświadomieniem sobie szkód, jakie wyrządza picie, a także przed wstydem i poczuciem winy. Zniekształcenia te zwykle nie są zamierzonym okłamywaniem, choć osoby uzależnione kłamią też świadomie (1). Bliskim nie pomaga przesłuchiwanie i przyłapywanie na kłamstwach. W programie CRAFT terapeuta uczy bliskich, jak zachęcać osobę uzależnioną do leczenia: spokojnie rozmawiać, konsekwentnie trzymać się granic i dbać o siebie. W badaniach tego programu leczenie podejmowały mniej więcej dwie trzecie osób, które wcześniej odmawiały (2, 3). Bliscy mogą zgłosić się po pomoc do poradni leczenia uzależnień bez skierowania, nawet jeśli osoba pijąca nie chce się leczyć (4).

Dlaczego osoba uzależniona kłamie

Jerzy Mellibruda, psycholog, którego zespół opracował model terapii uzależnienia stosowany w wielu polskich placówkach, opisał trzy psychologiczne mechanizmy uzależnienia: mechanizm nałogowego regulowania emocji, mechanizm iluzji i zaprzeczania oraz mechanizm rozpraszania i rozdwajania Ja (5). Kłamstwa i wymówki wiążą się przede wszystkim z drugim z nich.

Z czasem alkohol staje się dla osoby uzależnionej głównym sposobem na poprawę samopoczucia, ważniejszym niż bliscy, praca czy zasady. Jednocześnie życie przynosi coraz więcej dowodów, że picie niszczy rodzinę, zdrowie i finanse. Te dwie rzeczy trudno pogodzić. Mellibruda pisał, że wyjścia są wtedy dwa: przestać pić albo odrzucić rzeczywistość. Często dzieje się to drugie i osoba pijąca przestaje dostrzegać związek między alkoholem a tym, co się dzieje w jej życiu (1).

Mellibruda zwracał uwagę, że osoby uzależnione w wielu przypadkach naprawdę nie wiedzą, co jest prawdą, a co nie, w sprawie własnego picia i jego skutków. Wierzą nawet w bardzo nieprawdopodobne wyjaśnienia. Nie znaczy to, że nie kłamią, ale część ich zaprzeczeń bierze się z choroby, a nie z wyrachowania (1). System iluzji i zaprzeczania rozrasta się w miarę rozwoju uzależnienia. Na początku osoba pijąca może jeszcze dostrzec problem, jeśli ktoś jej w tym pomoże. Później zaprzeczanie bywa tak silne, że ktoś umierający na marskość wątroby nadal twierdzi, że nie ma problemu z alkoholem (1). Więcej o tych mechanizmach piszemy w artykule o psychologicznych mechanizmach uzależnienia.

Gdy osoba pijąca nie pamięta, co się działo

Część zaprzeczeń wynika z luk w pamięci. Po wypiciu dużej ilości alkoholu, szczególnie szybko albo na pusty żołądek, człowiek może nie zapamiętać fragmentów wieczoru albo kilku godzin, mimo że cały czas był przytomny (6). Kiedy mówi, że czegoś nie zrobił, może po prostu tego nie pamiętać. Poważne zaburzenia pamięci po latach picia występują w zespole Korsakowa (7), który opisujemy w osobnym artykule o zespole Korsakowa.

Jak wyglądają manipulacje osoby uzależnionej

Bliscy osób uzależnionych często opisują podobne zachowania:

• Zaprzeczanie i pomniejszanie. Osoba pijąca porównuje się z innymi, którzy piją więcej, i zapewnia, że może przestać w każdej chwili. Mellibruda opisuje osobę na pierwszym etapie terapii, która uważa, że alkoholicy to „degeneraci, przestępcy, słabi i upodleni ludzie”, a z nią samą „jeszcze nie jest tak źle” (5).
• Obwinianie innych. Winne mają być stres w pracy, rodzina albo partner, który rzekomo prowokuje do picia.
• Wzbudzanie litości. Osoba pijąca przedstawia siebie jako ofiarę trudnego życia, żeby bliscy przymykali oczy na picie.
• Szantaż emocjonalny i groźby. Groźba odejścia albo wyrzucenia z domu może służyć wymuszaniu ustępstw. Groźby zrobienia sobie krzywdy nie traktuj jako manipulacji: jeśli ktoś mówi o odebraniu sobie życia, pilnie skontaktuj się ze służbami ratunkowymi.
• Obietnice poprawy. Po awanturze albo poważnym incydencie pojawiają się przeprosiny i zapewnienia, że od jutra koniec z piciem. Jeśli za obietnicą nie idzie leczenie, picie zwykle wraca (5).
• Namawianie do wspólnego picia. Picie z bliskimi sprawia, że własne picie wydaje się normalne.

Takie zachowania pozwalają osobie uzależnionej unikać rozmowy o problemie, konsekwencji picia i leczenia (1).

Czy alkoholik wie, że kłamie i krzywdzi bliskich

Częściowo. Większość osób, które trafiają na terapię, ma za sobą chwile, w których widziały szkody wyrządzone przez picie i czuły wstyd, winę, lęk i bezradność (5). Mellibruda pisał, że bez systemu iluzji i zaprzeczania cierpienie i wstyd z powodu tych szkód byłyby dla osoby uzależnionej zbyt ciężkie do uniesienia (1). Dlatego w chwilach trzeźwości bywa, że przeprasza i obiecuje poprawę, a potem znów zaprzecza.

To wyjaśnienie nie zdejmuje z osoby pijącej odpowiedzialności. Pomaga za to zrozumieć, dlaczego argumenty i dowody zwykle nie przekonują jej do leczenia, a zawstydzanie i kłótnie mogą jeszcze wzmocnić zaprzeczanie (1, 2).

Jak reagować na kłamstwa, nie wchodząc w rolę śledczego

Szukanie ukrytych butelek, sprawdzanie telefonu i przesłuchiwanie zabierają bliskim mnóstwo sił, a zwykle nie zmieniają picia. Badania pokazują też, że metody oparte na konfrontacji są w leczeniu uzależnień mało skuteczne (2). Lepiej sprawdza się podejście z programu CRAFT (od angielskiego Community Reinforcement and Family Training), w którym terapeuta uczy bliskich, jak zachęcać osobę pijącą do leczenia (2):

1. Pomyśl najpierw o bezpieczeństwie. Jeśli osoba pijąca bywa agresywna, zanim wprowadzisz zmiany, zaplanuj, jak ochronisz siebie i dzieci.
2. Rozmawiaj, gdy osoba jest trzeźwa. Mów spokojnie, o sobie i o konkretnych sytuacjach, bez wyzwisk i oskarżeń.
3. Nagradzaj trzeźwość. Spędzaj czas razem, gdy osoba nie pije, i zapowiedz, że gdy pije, nie będziesz w tym uczestniczyć. Potem dotrzymuj tej zapowiedzi.
4. Nie wyręczaj osoby pijącej. Nie tłumacz jej przed pracodawcą, nie spłacaj jej długów i nie kłam za nią. Takie wyręczanie, nawet w dobrej wierze, ułatwia dalsze picie.
5. Zadbaj o swoje życie. Wróć do własnych planów, pracy, znajomych i odpoczynku, niezależnie od tego, czy osoba pijąca się zmienia.

W przeglądzie czterech badań z losowym przydziałem do grup wzięło udział 264 bliskich osób uzależnionych od alkoholu lub innych substancji. Bliscy, którzy pracowali z terapeutą w programie CRAFT, trzy razy częściej niż uczestnicy programu opartego na Al-Anon doprowadzali do tego, że osoba uzależniona zaczynała leczenie. Około dwóch trzecich osób uzależnionych zaczynało leczenie, zwykle po 4-6 spotkaniach bliskiego z terapeutą. Samopoczucie bliskich poprawiało się przy każdej z metod (2, 3). Więcej praktycznych wskazówek znajdziesz w artykule o tym, jak rozmawiać z alkoholikiem, a o tym, co robić, gdy bliska osoba nie chce się leczyć, w osobnym artykule.

Partner pije i obwinia mnie o wszystko

Nie odpowiadasz za cudze picie. Obwinianie bliskich pozwala osobie uzależnionej nie widzieć związku między alkoholem a własnymi problemami, więc jest częścią mechanizmu zaprzeczania (1). Jeśli od dawna słyszysz, że to przez ciebie, możesz w końcu w to uwierzyć, zacząć się tłumaczyć i ustępować.

Bywa, że bliscy latami podporządkowują życie piciu osoby uzależnionej i zaniedbują własne potrzeby. Członkowie rodziny, którzy mieszkają z osobą uzależnioną, i osoby, których problemy psychiczne wynikają z bliskiej relacji z nią, mogą leczyć się w poradni leczenia uzależnień bez skierowania (4). Wsparcie dają też grupy Al-Anon dla rodzin i przyjaciół osób pijących (8), a pomoc psychospołeczną i prawną dla rodzin z problemem alkoholowym organizuje gmina (9). Więcej o tym piszemy w artykule o alkoholizmie w rodzinie.

Czy osoba, która przestała pić, przestaje manipulować

Nie od razu. Abstynencja przerywa picie, ale nie zmienia w ciągu kilku dni sposobu myślenia, który narastał latami. Dlatego w terapii uzależnienia jeden z etapów polega na rozpoznawaniu i powstrzymywaniu przejawów mechanizmu iluzji i zaprzeczania, czyli tak zwanej nałogowej logiki, i zastępowaniu jej realistycznym myśleniem (5). Osoba, która nie pije, ale nie korzysta z terapii, może więc dalej uciekać od odpowiedzialności i obwiniać innych. Jak wygląda leczenie, opisujemy w artykule o terapii odwykowej.

Kiedy kłamstwa idą w parze z przemocą

Jeśli osoba pijąca wyzywa cię, grozi, niszczy rzeczy albo cię bije, to już nie jest kwestia kłamstw, tylko przemoc domowa. W takiej sytuacji najważniejsze jest bezpieczeństwo twoje i dzieci. Pomoc dostaniesz w ośrodku pomocy społecznej, w ośrodku interwencji kryzysowej i na policji. Procedurę „Niebieskie Karty” wszczyna się przy uzasadnionym podejrzeniu przemocy domowej albo po zgłoszeniu świadka (10). Jak chronić siebie i bliskich, piszemy w artykule o agresji i przemocy po alkoholu. Jeśli komuś grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo, pilnie skontaktuj się z policją.

Źródła

1. Mellibruda J. O programach intensywnej terapii uzależnienia. Alkoholizm i Narkomania. 1992;10:29-38. https://ain.ipin.edu.pl/archiwum/1992/10/AiN_LATO-1992-03.pdf (otwiera się w nowej karcie)
2. Meyers RJ, Roozen HG, Smith JE. The Community Reinforcement Approach: An Update of the Evidence. Alcohol Res Health. 2011;33(4):380-388. PMID: 23580022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23580022/ (otwiera się w nowej karcie)
3. Roozen HG, de Waart R, van der Kroft P. Community reinforcement and family training: an effective option to engage treatment-resistant substance-abusing individuals in treatment. Addiction. 2010;105(10):1729-1738. doi:10.1111/j.1360-0443.2010.03016.x
4. Leczenie ambulatoryjne dorosłych. pacjent.gov.pl, aktualizacja 15.04.2025. https://pacjent.gov.pl/leczenie-ambulatoryjne-doroslych (otwiera się w nowej karcie)
5. Mellibruda J. Strategiczno-strukturalna psychoterapia uzależnienia. Alkoholizm i Narkomania. 1997;3(28):307-324. https://ain.ipin.edu.pl/archiwum/1997/3/AiN_3-1997-04.pdf (otwiera się w nowej karcie)
6. Interrupted Memories: Alcohol-Induced Blackouts. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism, aktualizacja 06.2025. https://www.niaaa.nih.gov/publications/brochures-and-fact-sheets/interrupted-memories-alcohol-induced-blackouts (otwiera się w nowej karcie)
7. Kopelman MD i wsp. The Korsakoff syndrome: clinical aspects, psychology and treatment. Alcohol Alcohol. 2009;44(2):148-154. doi:10.1093/alcalc/agn118
8. Grupy Rodzinne Al-Anon w Polsce, dostęp 29.10.2026. https://al-anon.org.pl/ (otwiera się w nowej karcie)
9. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, art. 4¹ ust. 1. Tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 2151. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230002151 (otwiera się w nowej karcie)
10. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023 r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta”. Dz.U. 2023 poz. 1870. https://eli.gov.pl/eli/DU/2023/1870/ogl (otwiera się w nowej karcie)