Brzuch alkoholowy, czyli jak picie wpływa na wagę, tłuszcz brzuszny i wątrobę

Brzuch alkoholowy, nazywany też piwnym, to potoczna nazwa powiększonego brzucha u osoby, która regularnie pije alkohol. Najczęściej jest to nadmiar tłuszczu. Gram alkoholu dostarcza 7 kcal, prawie dwa razy więcej niż gram cukru albo białka (1), a po alkoholu ludzie nie jedzą mniej, tylko więcej (2). Tłuszcz zgromadzony w brzuchu, wokół narządów wewnętrznych, wiąże się z większym ryzykiem chorób serca i cukrzycy (3, 4). U osoby, która długo pije dużo alkoholu, duży i napięty brzuch może jednak oznaczać wodobrzusze, czyli płyn w jamie brzusznej przy marskości wątroby. Ten stan wymaga leczenia u lekarza, a nie diety (5).

Skąd się bierze brzuch alkoholowy

Brzuch od alkoholu rośnie przede wszystkim dlatego, że picie dostarcza dużo kalorii i sprawia, że je się więcej. Na to, że alkohol rzeczywiście przyczynia się do większego obwodu talii, wskazują też badania genetyczne (6).

Ile kalorii ma alkohol

Gram czystego alkoholu dostarcza 7 kcal, gram węglowodanów albo białka 4 kcal, a gram tłuszczu 9 kcal (1). Pół litra piwa o mocy 5% zawiera około 20 g alkoholu, czyli około 140 kcal z samego alkoholu, do których dochodzą jeszcze kalorie z cukrów w piwie. Przy kilku piwach dziennie to kilkaset kilokalorii z samego alkoholu.

Po alkoholu je się więcej

W przeglądzie 22 badań z udziałem 701 osób uczestnicy po alkoholu nie jedli mniej, żeby zrównoważyć kalorie z alkoholu. Zjadali średnio o około 82 kcal więcej niż po napoju bez alkoholu, a razem z kaloriami z samego napoju dostarczali sobie o około 256 kcal więcej (2). Badania dotyczyły głównie młodych dorosłych, w wieku 18-37 lat.

Co badania genetyczne mówią o alkoholu i obwodzie talii

Badania genetyczne pozwalają sprawdzić, czy na sylwetkę wpływa sam alkohol, czy inne nawyki osób pijących. Ludzie z wariantem genu, który sprawia, że piją mniej alkoholu, mają średnio mniejszy obwód talii i niższe BMI niż osoby bez tego wariantu. Wynik pochodzi z analizy danych 261 991 osób pochodzenia europejskiego (6).

Brzuch alkoholowy a otyłość brzuszna

Brzuch alkoholowy to określenie potoczne, a otyłość brzuszna to rozpoznanie, które lekarz stawia na podstawie pomiarów. Obwód talii mierzy się taśmą w połowie odległości między dolnym brzegiem ostatniego żebra a górnym brzegiem kości biodrowej, na końcu spokojnego wydechu (7). U osób pochodzenia europejskiego Światowa Organizacja Zdrowia przyjmuje takie progi (7):

• zwiększone ryzyko chorób metabolicznych: obwód talii powyżej 94 cm u mężczyzn i powyżej 80 cm u kobiet,
• znacznie zwiększone ryzyko: powyżej 102 cm u mężczyzn i powyżej 88 cm u kobiet.

Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej uznaje za otyłość brzuszną obwód talii powyżej 102 cm u mężczyzn i 88 cm u kobiet (4).

Dlaczego tłuszcz na brzuchu jest groźny

Tłuszcz, który gromadzi się wewnątrz brzucha wokół narządów, nazywa się tłuszczem trzewnym. Ilość tłuszczu trzewnego zmierzona w tomografii komputerowej albo rezonansie magnetycznym wskazuje na ryzyko chorób serca i naczyń, chorób metabolicznych i przedwczesnej śmierci, niezależnie od innych czynników ryzyka (3). Tłuszcz trzewny może prowadzić do nadciśnienia tętniczego, chorób serca i naczyń oraz cukrzycy (4).

Stłuszczenie wątroby u osób pijących alkohol

U większości osób, które piją ponad 40 g alkoholu dziennie (mniej więcej tyle, ile jest w litrze piwa o mocy 5%), rozwija się stłuszczenie wątroby. To pierwszy etap alkoholowej choroby wątroby. U części osób dochodzi potem do alkoholowego zapalenia wątroby, a dalej do włóknienia, marskości i raka wątroby. Na każdym etapie najlepszym leczeniem jest abstynencja (8).

W rozpoznaniu stłuszczenia wątroby lekarz wykorzystuje badania obrazowe, na przykład USG, oraz badania krwi (8).

Kiedy duży brzuch u osoby pijącej może oznaczać wodobrzusze

Wodobrzusze to płyn gromadzący się w jamie brzusznej. U osoby uzależnionej od alkoholu bywa objawem marskości wątroby. To jeden z najczęstszych objawów marskości niewyrównanej, czyli takiej, która dała już powikłania. Inne to krwawienia z przewodu pokarmowego, zaburzenia świadomości i żółtaczka (5). Nie leczy się go dietą odchudzającą ani ćwiczeniami. Potrzebne są badania i leczenie u lekarza. Objawy i leczenie opisujemy w artykule o wodobrzuszu u osoby uzależnionej od alkoholu.

Kiedy powiększony brzuch wymaga pilnej pomocy lekarza

Do lekarza trzeba pójść jak najszybciej, jeśli brzuch u osoby długo pijącej szybko rośnie albo staje się napięty. Pilnej wizyty u lekarza wymaga też zażółcenie skóry albo białek oczu (5). Natychmiastowej pomocy medycznej wymagają wymioty krwią, czarne smoliste stolce, a także splątanie albo nadmierna senność u osoby z chorobą wątroby, bo mogą oznaczać krwawienie albo zaburzenia pracy mózgu spowodowane marskością (5). W takiej sytuacji pilnie skontaktuj się ze służbami ratunkowymi. O innych skórnych objawach choroby wątroby piszemy w artykule o zmianach na skórze u osób pijących.

Jak zmniejszyć brzuch alkoholowy

Najpierw trzeba przestać pić alkohol. Przestajesz wtedy dostarczać sobie kalorii z alkoholu, a dla wątroby abstynencja jest najlepszym leczeniem na każdym etapie choroby (8). Osoba, która długo piła dużo alkoholu, powinna omówić odstawienie z lekarzem rodzinnym albo w poradni leczenia uzależnień, bo nagłe przerwanie picia może wywołać groźne objawy, takie jak drgawki i majaczenie (9). Więcej piszemy w artykule o detoksie alkoholowym. Tłuszcz brzuszny pomagają zmniejszyć zdrowa, zbilansowana dieta i więcej ruchu (4).

Lekarz rodzinny może zlecić badania wątroby, lipidogram (badanie cholesterolu i trójglicerydów) i pomiar cukru we krwi oraz pomóc zaplanować odchudzanie. Alkohol pity w nadmiarze podnosi też stężenie trójglicerydów we krwi, o czym piszemy w artykule o tym, jak alkohol wpływa na cholesterol i trójglicerydy. Jeśli trudno ci przestać pić, możesz zgłosić się do poradni leczenia uzależnień, do której na NFZ nie potrzeba skierowania (10). Więcej piszemy w artykule o korzyściach z odstawienia alkoholu.

Źródła

1. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności, załącznik XIV (współczynniki przeliczeniowe). https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2011/1169/oj (otwiera się w nowej karcie)
2. Kwok A i wsp. Effect of alcohol consumption on food energy intake: a systematic review and meta-analysis. Br J Nutr. 2019;121(5):481-495. doi:10.1017/S0007114518003677
3. Neeland IJ i wsp. Visceral and ectopic fat, atherosclerosis, and cardiometabolic disease: a position statement. Lancet Diabetes Endocrinol. 2019;7(9):715-725. doi:10.1016/S2213-8587(19)30084-1
4. Bieńko N. Dystrybucja tkanki tłuszczowej. Lepsze jabłko czy gruszka? Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, NIZP PZH-PIB, 5.07.2018. https://ncez.pzh.gov.pl/zdrowe-odchudzanie/dystrybucja-tkanki-tluszczowej-lepsze-jablko-czy-gruszka/ (otwiera się w nowej karcie)
5. European Association for the Study of the Liver. EASL Clinical Practice Guidelines for the management of patients with decompensated cirrhosis. J Hepatol. 2018;69(2):406-460. doi:10.1016/j.jhep.2018.03.024
6. Holmes MV i wsp. Association between alcohol and cardiovascular disease: Mendelian randomisation analysis based on individual participant data. BMJ. 2014;349:g4164. doi:10.1136/bmj.g4164
7. Waist circumference and waist-hip ratio: report of a WHO expert consultation, Geneva, 8-11 December 2008. World Health Organization, 2011. ISBN 978 92 4 150149 1. https://www.who.int/publications/i/item/9789241501491 (otwiera się w nowej karcie)
8. Seitz HK i wsp. Alcoholic liver disease. Nat Rev Dis Primers. 2018;4(1):16. doi:10.1038/s41572-018-0014-7
9. The ASAM Clinical Practice Guideline on Alcohol Withdrawal Management. J Addict Med. 2020;14(3S Suppl 1):1-72. doi:10.1097/ADM.0000000000000668
10. Leczenie ambulatoryjne dorosłych. pacjent.gov.pl, aktualizacja 15.04.2025. https://pacjent.gov.pl/leczenie-ambulatoryjne-doroslych (otwiera się w nowej karcie)