Bezsenność po alkoholu i w pierwszych miesiącach bez picia

Alkohol może przyspieszyć zaśnięcie, ale psuje sen w drugiej połowie nocy: przebudzeń jest więcej, a sen jest krótszy (1). Osoby uzależnione od alkoholu bardzo często źle śpią, a po odstawieniu alkoholu bezsenność nie mija od razu. U części osób utrzymuje się miesiącami, a nawet do dwóch lat (1). Osoby z bezsennością częściej wracają do picia (2), dlatego trzeba ją leczyć razem z uzależnieniem. Najpierw stosuje się terapię poznawczo-behawioralną bezsenności, nazywaną w skrócie CBT-I (3). Wytyczne dopuszczają leki nasenne tylko na krótko (3), a przy zolpidemie ryzyko uzależnienia od leku jest większe u osób, które nadużywają alkoholu teraz albo nadużywały go w przeszłości (4).

Jak alkohol wpływa na sen

Sen dzieli się na dwa rodzaje: sen NREM (bez szybkich ruchów gałek ocznych), którego najgłębszą częścią jest sen wolnofalowy, oraz sen REM, czyli fazę z szybkimi ruchami gałek ocznych. W ciągu nocy oba rodzaje snu się przeplatają (1).

Po większej ilości alkoholu człowiek zwykle szybciej zasypia, a w pierwszej połowie nocy śpi głębiej i rzadziej się budzi. W drugiej połowie nocy, kiedy stężenie alkoholu we krwi spada, człowiek częściej się budzi i krócej śpi. Alkohol skraca też sen REM. W badaniach działo się tak już po umiarkowanych ilościach alkoholu (1). Sen może być płytszy nawet wtedy, gdy alkomat nie wykrywa już alkoholu w wydychanym powietrzu (1).

Czy alkohol pomaga na sen

Nie. Po alkoholu zasypia się szybciej, ale w drugiej połowie nocy sen jest rwany (1). U osób uzależnionych picie wiąże się z dłuższym zasypianiem i krótszym snem (1). W badaniu 172 osób leczonych z powodu uzależnienia od alkoholu bezsenność miało 61%. Osoby z bezsennością dwa razy częściej piły alkohol, żeby zasnąć: 55% wobec 28% osób bez bezsenności (2).

Picie na sen utrwala bezsenność. Autorzy przeglądu badań zaliczają picie alkoholu do czynników, przez które krótkotrwała bezsenność przechodzi w przewlekłą (1).

Bezsenność w czasie odstawiania alkoholu

Bezsenność jest jednym z objawów zespołu abstynencyjnego, obok drżenia rąk, potów, niepokoju i nudności (5). Ostra faza odstawienia trwa zwykle 1-2 tygodnie. W jednym z badań zaburzenia snu miało w tym czasie 92% osób leczonych w szpitalu (1). Bezsenność może słabnąć w kolejnych dniach odstawienia (1).

Kiedy odstawienie alkoholu wymaga natychmiastowej pomocy medycznej

Bezsenność w pierwszych dniach bez alkoholu bywa jednym z kilku objawów ciężkiego odstawienia. Natychmiastowej pomocy medycznej wymagają drgawki, omamy, splątanie i dezorientacja (5). Przy takich objawach pilnie skontaktuj się ze służbami ratunkowymi. Osoba, która długo piła dużo alkoholu, powinna odstawiać go pod opieką lekarzy. Więcej piszemy w artykułach o objawach odstawienia alkoholu i o detoksie alkoholowym. Oddział detoksu w okolicy znajdziesz w wyszukiwarce placówek.

Ile trwa bezsenność po odstawieniu alkoholu

Bezsenność po odstawieniu alkoholu często trwa dłużej niż sam zespół abstynencyjny. W pierwszych 2-8 tygodniach abstynencji problemy ze snem ma około 65% osób. U części z nich przez około 5 tygodni utrzymują się też obniżony nastrój i głód alkoholowy (1).

W opisanych badaniach zaburzenia snu utrzymywały się tak długo (1):

• czas zasypiania wracał do normy po 5-9 miesiącach abstynencji,
• sen przerywany przebudzeniami utrzymywał się do 21 miesięcy,
• głęboki sen wolnofalowy normował się stopniowo, mniej więcej po dwóch latach,
• poczucie, że sen jest zły, utrzymywało się do dwóch lat, a niektóre zmiany widoczne w badaniu snu nawet do trzech lat.

Długo utrzymująca się bezsenność jest więc w pierwszych latach bez alkoholu częsta, ale sen można w tym czasie poprawić.

Bezsenność a nawrót picia

Osoby uzależnione, które cierpią na bezsenność, częściej wracają do picia po leczeniu. W badaniu, w którym 74 osoby obserwowano średnio przez 5 miesięcy po leczeniu, do picia wróciło 60% osób, które przed leczeniem miały bezsenność, i 30% osób bez niej (2). U osób uzależnionych od alkoholu bezsenność wiąże się też z gorszą jakością życia, kłopotami w pracy i w relacjach z ludźmi oraz z myślami samobójczymi (1). Myśli o odebraniu sobie życia wymagają natychmiastowej pomocy medycznej, dlatego gdy się pojawią, pilnie skontaktuj się ze służbami ratunkowymi.

Autorzy badania zalecają, żeby w czasie leczenia uzależnienia regularnie pytać pacjentów o sen (2). Jeśli źle śpisz, powiedz o tym terapeucie albo lekarzowi w poradni.

Jak leczyć bezsenność po odstawieniu alkoholu

Terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I)

Europejskie wytyczne zalecają zaczynać leczenie przewlekłej bezsenności u dorosłych od terapii CBT-I, także u osób z innymi chorobami. Terapia może się odbywać na spotkaniach z terapeutą albo przez internet (3).

W badaniu z udziałem osób uzależnionych od alkoholu terapia obejmowała osiem cotygodniowych spotkań. Składały się na nią (6):

• ograniczenie czasu w łóżku do tego, ile pacjent rzeczywiście śpi, a potem stopniowe wydłużanie go, aż sen stanie się ciągły; tę metodę najlepiej stosować pod okiem terapeuty,
• kontrola bodźców, czyli zasady, dzięki którym łóżko zaczyna się kojarzyć z zasypianiem (opisujemy je niżej),
• terapia poznawcza, która zmienia przekonania o śnie, na przykład to, że trzeba spać osiem godzin, albo że po złej nocy nie da się funkcjonować,
• higiena snu, czyli nawyki sprzyjające zasypianiu.

U osób, które niedawno przestały pić, terapia poprawiała sen bardziej niż leczenie, z którym ją porównywano. W dwóch małych badaniach nie zmniejszyła jednak liczby nawrotów ani ilości wypijanego alkoholu (6, 7). Bezsenność trzeba więc leczyć równolegle z uzależnieniem, a nie zamiast niego.

Zalecenia dotyczące snu w leczeniu bezsenności po odstawieniu alkoholu

W badaniu nad terapią bezsenności u osób uzależnionych pacjenci dostawali takie zalecenia (6):

1. Kładź się do łóżka dopiero wtedy, gdy czujesz senność.
2. Używaj łóżka tylko do snu i seksu.
3. Jeśli przez 15-20 minut nie możesz zasnąć, wstań i wróć do łóżka dopiero wtedy, gdy będziesz bardzo senny.
4. Wstawaj codziennie o tej samej porze.
5. Nie śpij w ciągu dnia.

Drzemki w dzień są częste w pierwszych miesiącach bez alkoholu i pogarszają sen w nocy (1). Do zaleceń należały też regularne posiłki i lekka przekąska przed snem, regularny ruch w ciągu dnia, ograniczenie kofeiny, nikotyny i płynów wieczorem oraz cicha, ciemna i wygodna sypialnia (6).

Leki nasenne a uzależnienie od alkoholu

Wytyczne dopuszczają krótkie leczenie bezsenności lekami nasennymi, w tym benzodiazepinami i podobnie działającymi lekami, takimi jak zolpidem, zwykle do 4 tygodni, gdy terapia CBT-I nie wystarcza (3). U osób uzależnionych od alkoholu te leki wymagają szczególnej ostrożności:

• charakterystyka produktu leczniczego, czyli oficjalny opis leku, dla zolpidemu (Stilnox) podaje, że ryzyko nadużywania leku i uzależnienia od niego jest większe u osób, które nadużywają alkoholu teraz albo nadużywały go w przeszłości (4),
• połączenie leków nasennych z alkoholem nasila ich działanie uspokajające i grozi przedawkowaniem (4, 6),
• leczenie zolpidemem nie powinno trwać dłużej niż 4 tygodnie, łącznie ze stopniowym odstawianiem (4).

Nie wszystkie leki, które poprawiają sen, pomagają utrzymać abstynencję. W jednym badaniu trazodon poprawiał sen, ale osoby, które go przyjmowały, gorzej radziły sobie z ograniczaniem picia niż osoby z grupy placebo (6). Leki na sen powinien dobierać lekarz, który wie o uzależnieniu. Nie bierz leków nasennych od znajomych ani z domowej apteczki.

Europejskie wytyczne nie zalecają w leczeniu bezsenności leków przeciwhistaminowych, leków przeciwpsychotycznych ani preparatów ziołowych. Melatoninę o przedłużonym uwalnianiu można stosować do 3 miesięcy u osób od 55. roku życia. Jako dodatek do terapii CBT-I mogą pomóc terapia światłem i ćwiczenia fizyczne (3).

Inne przyczyny problemów ze snem u osób pijących

Bezsenność to niejedyny problem ze snem u osób uzależnionych od alkoholu. U osób uzależnionych od alkoholu częściej występuje obturacyjny bezdech senny, czyli powtarzające się w czasie snu przerwy w oddychaniu. Alkohol rozluźnia mięśnie gardła, a gdy drogi oddechowe się zamykają, człowiek trudniej się wybudza. W jednym z badań zaburzenia oddychania w czasie snu miało 41% osób leczących się z uzależnienia i 23% osób z grupy porównawczej (1). Uzależnienie od alkoholu wiąże się też z mimowolnymi ruchami kończyn w czasie snu (1).

Głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu zauważone przez bliskich albo silna senność w ciągu dnia to powód, żeby porozmawiać z lekarzem o badaniu snu.

Gdzie szukać pomocy przy bezsenności po alkoholu

• Poradnia leczenia uzależnień. O problemach ze snem warto od razu powiedzieć terapeucie. Do poradni leczenia uzależnień na NFZ nie potrzeba skierowania (8). Jak wygląda leczenie, opisujemy w artykule o terapii odwykowej.
• Lekarz rodzinny albo psychiatra. Oceni, czy za bezsennością nie stoi depresja, lęk albo bezdech senny, i w razie potrzeby dobierze leczenie.
• Psycholog albo psychoterapeuta prowadzący terapię CBT-I. Terapia CBT-I jest leczeniem pierwszego wyboru (3).

Źródła

1. Chakravorty S, Chaudhary NS, Brower KJ. Alcohol dependence and its relationship with insomnia and other sleep disorders. Alcohol Clin Exp Res. 2016;40(11):2271-2282. doi:10.1111/acer.13217
2. Brower KJ i wsp. Insomnia, self-medication, and relapse to alcoholism. Am J Psychiatry. 2001;158(3):399-404. doi:10.1176/appi.ajp.158.3.399
3. Riemann D i wsp. The European Insomnia Guideline: an update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023;32(6):e14035. doi:10.1111/jsr.14035
4. Charakterystyka Produktu Leczniczego: Stilnox, 10 mg, tabletki powlekane (zolpidem). Sanofi Winthrop Industrie, tekst z 10.2023. Rejestr Produktów Leczniczych, dostęp 29.10.2026. https://rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl/api/rpl/medicinal-products/6398/characteristic (otwiera się w nowej karcie)
5. The ASAM Clinical Practice Guideline on Alcohol Withdrawal Management. J Addict Med. 2020;14(3S Suppl 1):1-72. doi:10.1097/ADM.0000000000000668
6. Arnedt JT i wsp. Cognitive-behavioral therapy for insomnia in alcohol dependent patients: a randomized controlled pilot trial. Behav Res Ther. 2011;49(4):227-233. doi:10.1016/j.brat.2011.02.003
7. Chakravorty S i wsp. Cognitive behavioral therapy for insomnia in alcohol-dependent veterans: a randomized, controlled pilot study. Alcohol Clin Exp Res. 2019;43(6):1244-1253. doi:10.1111/acer.14030
8. Leczenie ambulatoryjne dorosłych. pacjent.gov.pl, aktualizacja 15.04.2025. https://pacjent.gov.pl/leczenie-ambulatoryjne-doroslych (otwiera się w nowej karcie)