Metody psychoterapii w leczeniu uzależnienia od alkoholu

Psychoterapia jest podstawową metodą leczenia uzależnienia od alkoholu (1). Najlepiej zbadane są terapia poznawczo-behawioralna, terapia wzmacniająca motywację do zmiany, trening zapobiegania nawrotom, terapia z udziałem partnera oraz programy, które przygotowują pacjenta do chodzenia na mityngi Anonimowych Alkoholików (2, 3, 4, 5). W dwóch dużych badaniach, które porównywały kilka z tych metod, wyniki były podobne (3, 4). W przeglądzie Cochrane programy przygotowujące do AA częściej niż inne uznane metody prowadziły do niepicia przez cały rok (5). Efekty psychoterapii są umiarkowane: pomaga ona wielu osobom, ale nie każdemu (2). Duże znaczenie ma to, żeby terapia dotyczyła wprost picia i żeby pacjent regularnie w niej uczestniczył (2, 6).

Gdzie odbywa się terapia uzależnienia w Polsce, jak długo trwa i jak wygląda program w poradni albo w ośrodku, opisujemy w artykule Terapia odwykowa.

Na czym polega psychoterapia uzależnienia od alkoholu

Psychoterapia uzależnienia skupia się na piciu: na sytuacjach, myślach i emocjach, po których pacjent sięga po alkohol, na tym, jak radzi sobie z głodem alkoholowym, i na relacjach z ludźmi, które sprzyjają piciu albo trzeźwości. Takie metody, skupione wprost na problemach związanych z alkoholem, zalecają brytyjskie wytyczne NICE, czyli zalecenia państwowego instytutu, który ocenia metody leczenia na podstawie badań (2). W przeglądzie badań z 2020 r. terapia poznawczo-behawioralna połączona z lekami dawała lepsze wyniki niż zwykła opieka połączona z lekami. Autorzy uznali, że leczenie powinno opierać się na metodach o sprawdzonej skuteczności, a nie na ogólnym doradztwie (7).

Terapia może być indywidualna albo grupowa. W polskich placówkach najwięcej czasu zajmują zajęcia w grupie, a uzupełniają je spotkania indywidualne z terapeutą (8). Psychoterapię uzależnienia prowadzi specjalista psychoterapii uzależnień, czyli osoba z certyfikatem albo tytułem specjalisty w tej dziedzinie (9).

Terapia poznawczo-behawioralna

Terapia poznawczo-behawioralna uczy rozpoznawać uczucia i sytuacje, po których pojawia się chęć picia, i radzić sobie ze stresem, żeby nie wrócić przez niego do picia. Pacjent uczy się zmieniać myśli, które prowadzą go do picia, i radzić sobie w codziennych sytuacjach, w których łatwo sięgnąć po alkohol (10). Pacjent ćwiczy na przykład, jak odmówić, gdy ktoś częstuje go alkoholem.

Terapia poznawczo-behawioralna jest jedną z najlepiej zbadanych metod, ale nie ma wyraźnej przewagi nad innymi sprawdzonymi metodami. W przeglądzie 53 badań z udziałem dorosłych, którzy mieli problem z alkoholem albo narkotykami, dawała mały, ale wyraźny efekt, a po roku był on słabszy niż zaraz po zakończeniu terapii. Największą różnicę widać było w porównaniu z brakiem leczenia (11). W przeglądzie z 2020 r. nie była skuteczniejsza od innych metod o sprawdzonej skuteczności, na przykład terapii wzmacniającej motywację (7).

Dialog motywujący i terapia wzmacniająca motywację

Dialog motywujący to sposób prowadzenia rozmowy, w którym terapeuta pomaga pacjentowi zobaczyć, jakie problemy wiążą się z jego piciem, i poradzić sobie z wahaniem, gdy jednocześnie chce przestać pić i obawia się zmiany. Terapeuta nie spiera się z pacjentem i nie stosuje konfrontacji, tylko go wspiera i wzmacnia jego wiarę w to, że zmiana jest możliwa. Wytyczne NICE zalecają, żeby elementy dialogu motywującego były częścią pierwszych spotkań z każdą osobą, która ma problem z alkoholem (2).

Terapia wzmacniająca motywację jest krótką formą leczenia opartą na dialogu motywującym. Pacjent rozważa w niej plusy i minusy podjęcia leczenia, układa plan zmian i uczy się, jak się go trzymać (10).

W przeglądzie Cochrane z 2023 r., obejmującym 93 badania z udziałem 22 776 osób pijących alkohol albo używających narkotyków, dialog motywujący mógł zmniejszać używanie substancji w porównaniu z brakiem pomocy, ale tylko w krótkim czasie po terapii. W porównaniu ze zwykłym leczeniem i z innymi aktywnymi metodami dawał niewielką różnicę albo nie dawał jej wcale. Autorzy mają ograniczone zaufanie do tych dowodów (12). W innym przeglądzie krótkie rozmowy oparte na dialogu motywującym okazały się skuteczniejsze, gdy z analizy wyłączono osoby uzależnione od alkoholu (13).

Trening zapobiegania nawrotom

Trening zapobiegania nawrotom uczy przewidywać sytuacje, w których pacjentowi grozi powrót do picia, i przygotować na nie plan. Takimi sytuacjami bywają przykre emocje, konflikty z innymi ludźmi, namawianie do picia albo miejsca i osoby kojarzące się z piciem (10, 14). Pacjent uczy się też, co zrobić, jeśli mimo planu napije się alkoholu, tak żeby jednorazowe wypicie nie zamieniło się w powrót do dawnego picia (14). Jak radzić sobie z chęcią picia na co dzień, piszemy w artykule Głód alkoholowy.

W przeglądzie 26 badań z udziałem 9504 osób zapobieganie nawrotom okazało się skuteczne, zwłaszcza przy problemach z alkoholem i wtedy, gdy pacjent jednocześnie przyjmował leki (15). W polskich placówkach uczenie się zapobiegania nawrotom jest jednym z celów programu pogłębionego, czyli drugiego etapu terapii (6).

Terapia par i terapia z udziałem rodziny

W behawioralnej terapii par osoba uzależniona i jej partner rozmawiają z terapeutą o piciu i o tym, jak wpływa ono na związek (2). Terapia ma też poprawić relacje w rodzinie (10). W przeglądzie 12 badań terapia par dawała lepsze wyniki niż terapia indywidualna: w czasie obserwacji po leczeniu pacjenci rzadziej sięgali po alkohol i narkotyki, mieli mniej problemów z ich powodu, a pary były bardziej zadowolone ze związku (16). Badania dotyczyły par małżeńskich i osób mieszkających razem (16).

Terapię par zaleca się, gdy pacjent ma stałego partnera, który chce wziąć w niej udział. Nie zaleca się jej, jeśli w związku dochodzi do przemocy (2). Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom zaleca, żeby placówki leczenia uzależnień organizowały sesje rodzinne i spotkania dla rodzin, a na dalszych etapach leczenia także terapię par i terapię rodzinną (6).

Co może zrobić rodzina, gdy osoba pijąca nie chce się leczyć

Bliscy mogą zgłosić się po pomoc sami. W amerykańskim badaniu 130 członków rodzin osób pijących, które nie chciały się leczyć, wzięło udział w jednym z trzech programów. Po programie CRAFT, który uczy bliskich, jak w domu wpływać na zachowanie osoby pijącej, leczenie podjęło 64% osób pijących. Po programie zachęcającym bliskich do chodzenia na mityngi Al-Anon leczenie podjęło 13% osób pijących, a po przygotowaniu do konfrontacyjnego spotkania rodzinnego 30%. Samopoczucie bliskich i ich relacje z osobą pijącą poprawiły się podobnie po każdym z programów (17). Do poradni leczenia uzależnień rodzina może zgłosić się bez skierowania, także wtedy, gdy osoba pijąca nie chce się leczyć (18). Więcej piszemy w artykule Alkoholik nie chce się leczyć.

Programy przygotowujące do udziału w AA

Część programów terapii według ustalonego planu przygotowuje pacjenta do chodzenia na mityngi Anonimowych Alkoholików i do korzystania z programu 12 kroków. W przeglądzie Cochrane z 2020 r. po takich programach więcej osób przez cały rok nie piło alkoholu niż po innych uznanych metodach, na przykład po terapii poznawczo-behawioralnej (5). Każda osoba lecząca się z powodu alkoholu powinna według NICE dostać informacje o grupach samopomocowych i pomoc w dotarciu na spotkania (2). Mityngi mogą być dodatkowym wsparciem obok leczenia (10). Opisujemy je w artykule Terapia odwykowa.

Która metoda psychoterapii jest najskuteczniejsza

Nie ma jednej metody, która byłaby najlepsza dla wszystkich, a wynik porównania zależy od tego, które metody i jakie efekty badano. W amerykańskim badaniu Project MATCH 1726 pacjentów przez 12 tygodni uczestniczyło w terapii poznawczo-behawioralnej, w terapii wzmacniającej motywację albo w programie przygotowującym do AA. W każdej grupie pacjenci pili wyraźnie mniej przez cały rok po leczeniu, a wyniki grup niewiele się różniły (3). Badacze sprawdzali też, czy da się dobrać metodę do cech pacjenta, i prawie nie znaleźli takich zależności. Wyjątkiem było nasilenie problemów psychicznych: pacjenci leczeni w poradni, u których te problemy były niewielkie, mieli więcej dni bez alkoholu po programie przygotowującym do AA niż po terapii poznawczo-behawioralnej (3).

W brytyjskim badaniu z udziałem 742 osób terapia wzmacniająca motywację i terapia skupiona na budowaniu wspierającego otoczenia społecznego dały podobne wyniki. W obu grupach pacjenci pili mniej, rzadziej mieli problemy związane z alkoholem i lepiej oceniali swoje zdrowie psychiczne (4). Przewagę nad innymi metodami wykazano natomiast w przeglądach dla programów przygotowujących do AA, jeśli chodzi o niepicie przez cały rok (5), i dla terapii par w porównaniu z terapią indywidualną (16).

Autorzy wytycznych NICE piszą, że nawet najskuteczniejsze metody dają umiarkowane efekty i nie pomagają każdemu (2). Dlatego zwykle rozsądniej jest zacząć terapię, która jest dostępna, niż długo szukać konkretnego nurtu. Skuteczność leczenia zależy w dużym stopniu od tego, czy pacjent bez przerw uczestniczy w terapii, która w polskich placówkach może trwać 24 miesiące lub dłużej (6). Terapeuta powinien regularnie sprawdzać efekty leczenia, a gdy nie ma poprawy albo stan pacjenta się pogarsza, zmienić plan leczenia (2).

Psychoterapia przy depresji i zaburzeniach lękowych

Powiedz w poradni o obniżonym nastroju, lęku albo innych objawach, które cię niepokoją. Jeśli masz myśli o odebraniu sobie życia, pilnie skontaktuj się ze służbami ratunkowymi. U części osób przygnębienie i lęk wyraźnie słabną, gdy przestaną pić. Dlatego u osób, które piją i mają objawy depresji albo lęku, wytyczne NICE zalecają najpierw leczyć uzależnienie. Jeśli objawy utrzymują się po 3-4 tygodniach bez alkoholu, lekarz powinien je zdiagnozować i leczyć (2). Dla osób z uzależnieniem i innym zaburzeniem psychicznym jednocześnie NFZ finansuje osobne oddziały terapii (8). Związki picia z nastrojem opisujemy w artykule Depresja alkoholowa.

Kiedy przed psychoterapią potrzebna jest pomoc lekarza

Psychoterapia nie zastępuje leczenia objawów odstawienia alkoholu. Jeśli po kilku lub kilkunastu godzinach bez alkoholu pojawiają się drżenie rąk, poty, niepokój albo nudności, leczenie trzeba zacząć od detoksu pod opieką lekarza (19). Drgawki, omamy albo splątanie wymagają natychmiastowej pomocy medycznej (19).

Natychmiastowej pomocy medycznej wymagają też myśli o odebraniu sobie życia. W obu sytuacjach pilnie skontaktuj się ze służbami ratunkowymi. Jeśli w związku dochodzi do przemocy, terapia par nie jest odpowiednia (2). Osoba doznająca przemocy może szukać pomocy w ośrodku interwencji kryzysowej, a gdy grozi jej bezpośrednie niebezpieczeństwo, powinna pilnie skontaktować się z policją.

Źródła

1. Fudała J. (PARPA). Leczenie uzależnienia od alkoholu. Medycyna Praktyczna dla pacjentów, 2013. https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/uzaleznienia/69539,leczenie-uzaleznienia-od-alkoholu (otwiera się w nowej karcie)
2. Alcohol-use disorders: diagnosis, assessment and management of harmful drinking (high-risk drinking) and alcohol dependence. NICE clinical guideline CG115, 2011, z późniejszymi zmianami, zalecenia 1.3.1.1, 1.3.1.6, 1.3.1.7, 1.3.3.1, 1.3.3.2, 1.3.8.1. https://www.nice.org.uk/guidance/cg115 (otwiera się w nowej karcie)
3. Project MATCH Research Group. Matching Alcoholism Treatments to Client Heterogeneity: Project MATCH posttreatment drinking outcomes. J Stud Alcohol. 1997;58(1):7-29. PMID: 8979210. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8979210/ (otwiera się w nowej karcie)
4. UKATT Research Team. Effectiveness of treatment for alcohol problems: findings of the randomised UK alcohol treatment trial (UKATT). BMJ. 2005;331(7516):541. doi:10.1136/bmj.331.7516.541
5. Kelly JF, Humphreys K, Ferri M. Alcoholics Anonymous and other 12-step programs for alcohol use disorder. Cochrane Database Syst Rev. 2020;3(3):CD012880. doi:10.1002/14651858.CD012880.pub2
6. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. Rekomendacje do realizowania i finansowania gminnych programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz przeciwdziałania narkomanii w 2026 roku. Warszawa 2025. https://kcpu.gov.pl/wp-content/uploads/2025/12/Rekomendacje-na-rok-2026.pdf (otwiera się w nowej karcie)
7. Ray LA i wsp. Combined pharmacotherapy and cognitive behavioral therapy for adults with alcohol or substance use disorders: a systematic review and meta-analysis. JAMA Netw Open. 2020;3(6):e208279. doi:10.1001/jamanetworkopen.2020.8279
8. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień (Dz.U. 2026 poz. 383, tekst jednolity). https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20260000383 (otwiera się w nowej karcie)
9. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.U. 2023 poz. 2151, tekst jednolity). https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230002151 (otwiera się w nowej karcie)
10. Treatment for Alcohol Problems: Finding and Getting Help. National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism, aktualizacja luty 2025. https://www.niaaa.nih.gov/publications/brochures-and-fact-sheets/treatment-alcohol-problems-finding-and-getting-help (otwiera się w nowej karcie)
11. Magill M, Ray LA. Cognitive-behavioral treatment with adult alcohol and illicit drug users: a meta-analysis of randomized controlled trials. J Stud Alcohol Drugs. 2009;70(4):516-527. doi:10.15288/jsad.2009.70.516
12. Schwenker R i wsp. Motivational interviewing for substance use reduction. Cochrane Database Syst Rev. 2023;12(12):CD008063. doi:10.1002/14651858.CD008063.pub3
13. Vasilaki EI, Hosier SG, Cox WM. The efficacy of motivational interviewing as a brief intervention for excessive drinking: a meta-analytic review. Alcohol Alcohol. 2006;41(3):328-335. doi:10.1093/alcalc/agl016
14. Hendershot CS i wsp. Relapse prevention for addictive behaviors. Subst Abuse Treat Prev Policy. 2011;6:17. doi:10.1186/1747-597X-6-17
15. Irvin JE i wsp. Efficacy of relapse prevention: a meta-analytic review. J Consult Clin Psychol. 1999;67(4):563-570. doi:10.1037//0022-006x.67.4.563
16. Powers MB, Vedel E, Emmelkamp PMG. Behavioral couples therapy (BCT) for alcohol and drug use disorders: a meta-analysis. Clin Psychol Rev. 2008;28(6):952-962. doi:10.1016/j.cpr.2008.02.002
17. Miller WR, Meyers RJ, Tonigan JS. Engaging the unmotivated in treatment for alcohol problems: a comparison of three strategies for intervention through family members. J Consult Clin Psychol. 1999;67(5):688-697. doi:10.1037//0022-006x.67.5.688
18. Leczenie ambulatoryjne dorosłych. pacjent.gov.pl, aktualizacja 15.04.2025. https://pacjent.gov.pl/leczenie-ambulatoryjne-doroslych (otwiera się w nowej karcie)
19. The ASAM Clinical Practice Guideline on Alcohol Withdrawal Management. J Addict Med. 2020;14(3S Suppl 1):1-72. doi:10.1097/ADM.0000000000000668